www.eter.am

#20 (886) 19. 05. 11

ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՀԱՅԱՑՔ

ԱՅԴՊԵՍ ԷԼ ՉՍՈՎՈՐԵՑԻՆՔ

Թանգարանային գիշերն ու Եվրատեսիլի եզրափակիչ համերգը համընկան. մայիսի 14-ին մարդիկ շտապում էին թանգարանից թանգարան, հետո էլ Կարապի լիճ`մասնակցելու «Օրանժ» ընկերության նախաձեռնությամբ կազմակերպված եվրատեսիլյան համերգին: Ուրախալի էր, որ շատ ցուցասրահների ու թանգարանների մուտքերի մոտ հերթեր էին գոյանում, եւ ավելի ուրախալի էր, որ այդ հերթերում մեր հասակակիցներն ավելի շատ էին: Թանգարանային գիշերը առաջինն այցելեցի Երվանդ Քոչարի թանգարան: Ստիպված էի մի քանի րոպե սպասել ներս մտնելու իմ հերթին: Համոզվեցի, որ դեռ չենք սովորել հերթ կանգնել (միմյանց հրմշտելով` մարդիկ շտապում էին ներս մտնել` կարծես թանգարանը փախչելու էր), չենք սովորել ցուցանմուշներին ձեռք չտալ, չհենվել ցուցափեղկերին, չլուսանկարվել ցուցասրահներում եւ չլուսանկարել գեղարվեստի աշխատանքները… Կսովորենք: Կարեւորն այն է, որ թանգարան ենք այցելում: Այցելուների թվում եւ մեծահասակներ կային, եւ երիտասարդներ, եւ երեխաներ: 6-ամյա Անին, որի հետ ծանոթացա թանգարանում, ցուցասրահում տարածվող երաժշտության հնչյուններից ճանաչեց կոմիտասյան «Չինար ես»-ը («Շանթ» հեռուստաընկերության եղանակի տեսությունն էլ էր իր դերը խաղացել այդ գործում): «Ես սիրում եմ էդ երգը, մաման ասել ա, որ չինարի ու մի հատ աղջկա մասին ա, չինարը էդ սիրուն ծառ ա… չգիտե՞ս… վայ»,- իմ հարցերից զարմացավ Անին ու վազեց մայրիկի մոտ: Հետո տեսա, թե ինչպես Անին մայրիկի ձեռքը բռնած դիտում էր Կոմիտասի մասին թանգարանում ցուցադրվող ֆիլմը, ու մայրը նրան շշուկով ինչ-որ բաներ էր բացատրում: Ինչ լավ է, որ այդպիսի մայրիկներ կան: Այցելուների ուշադրությունը հատկապես գրավել էին Քոչարի տարածական աշխատանքները: Անին էլ հավանել էր պտտվող նկարները, չնայած ամոթխած հայացքով էր նայում Քոչարի պատկերած մերկ կանանց: Հեռվից ձեռքով արեցի Անիին ու շտապեցի հաջորդ թանգարան: Շրջեցի Գաֆէսճեան կենտրոնի բոլոր յոթ սրահներով եւ հայտնվեցի Կասկադի բարձունքում մի քանի րոպե հմայվեցի իրիկնային Երեւանով: Նկատեցի, որ Երեւանն էլ ավելի է խեղդվել շենքերի մեջ: Նայում ես բարձունքից, ու շունչդ կտրվում է: Իջնում եմ ներքեւ, քայլում եմ Կարապի լճի ուղղությամբ: Շուտով կսկսվի եվրատեսիլյան համերգը: Որոշեցի նստել խոտերի մեջ ու սպասել: Մեկ էլ` շրըխկ… Վերեւից մի գլանաձեւ ծալված թղթի կտոր ընկավ ոտքերիս մոտ: Անցնող տղաները որոշել էին «Օրանժի» գովազդային դրոշակը նետել խոտերի մեջ: Վերցրի, բաց արեցի ու «Օրանժի» հավատարիմ երկրպագուի պես (չնայած երբեք բաժանորդ չեմ եղել) սկսեցի երաժշտության ռիթմով թափահարել դրոշակը: Ամենուր` խոտերի մեջ, գետնին այդ դրոշակներն էին, պայթած փուչիկի մնացորդներ, ադիբուդի, պոլիէթիլենային տոպրակներ, թանգարանային գիշերվա բուկլետների պատառոտված թերթեր, արեւածաղկի մնացորդներ, հյութի դատարկ շշեր: Եվրատեսիլյան «բարձր» տրամադրությունը նպաստել էր, որ Կարապի լճի շրջակայքը շատ արագ աղբանոցի վերածվեր: Համերգի առաջին մասում հանդիսատեսի շաքերից ընտրված «շնորհալի» քաղաքացիները կարաոկե ռեժիմով երգում էին եվրատեսիլյան երգեր, իսկ երկրորդ մասում պետք է ելույթ ունենային տարբեր տարիների Հայաստանը Եվրատեսիլում ներկայացրած երգիչ-երգչուհիները: Այդ կատարումները չհասցրի վայելել, քանի որ շտապում էի Երեւան քաղաքի պատմության թանգարան` մասնակցելու վալսի երեկոյին: Դեռ թանգարանի մուտքին չհասած` լսելի էին Արամ Խաչատրյանի «Դիմակահանդեսի» հնչյունները… Ավարտվեց թանգարանային գիշերը, փոքրիկ տհաճությունները մոռացած, Երեւանով հմայված` քայլեցի դեպի տուն:

Ն.Հ.

www.eter.am

#20 (886) 19. 05. 11

ԻՆՉՆ Է ԻՆՁ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑՆՈՒՄ

ԼՈՒՐՋ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇԵՄԻՆ

Որքան էլ զբաղված լինեմ, միեւնույն է, միշտ էլ հեռուստացույց նայելու ժամանակ գտնում եմ: Հետեւում եմ լրատվությանը, վերլուծական թողարկումներին, մարզական լուրերին: Անկեղծ ասած, հայկական հեռուստաալիքներով ինձ հետաքրքրող ուրիշ հաղորդումներ շատ քիչ կան: Իհարկե, ոմանց դուր են գալիս տարբեր ալիքներով ցուցադրվող ձանձրալի, հաճախ նմանատիպ սցենարներով զարգացող հայկական սերիալները: Ինձ դրանք չեն գրավում: Համբերությունից հանում են նաեւ անվերջանալի թվացող գովազդները: Լավ է, որ կաբելային հեռուստատեսությունը, արբանյակային ալեհավաքները տալիս են արտասահմանյան հեռուստաալիքներ դիտելու հնարավորություն: Ճանաչողական այնքան հաղորդումներ կան:

Մեր հեռուստաալիքներից մի քանիսը ցուցադրում են արտասահմանյան հեռուստանախագծերի հայկական տարբերակները, դրանց շնորհիվ բացահայտվում են շնորհալի երաժիշներ ու պարողներ, գեղեցիկ ու հզոր ձայն ունեցող երգիչներ, բայց, միեւնույն է, եթերում պակասում են երիտասարդությանը գրավող, սուր, աշխույժ հաղորդումները: Քիչ են նաեւ մշակութային ծրագրերը: Ամիսներ առաջ այն հաճախականությունը, որով հեռարձակվում էր «Մշակույթ» հեռուստաալիքը, հանձնեցին «Շողակաթին»: Իհարկե, հատկապես մեր օրերում, երբ աղանդավորները մեր երկրում իրենց չափազանց ազատ են զգում, «Շողակաթը» պետք է հեռարձակվի, բայց ինչո՞ւ մշակութային ալիքի հաշվին:

Վերջին շրջանում ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարարությունն ու Հանրային հեռուստաընկերությունը քայլեր են անում Հ1-ի եթերում կրթական, գիտական, մշակութային, մանկապատանեկան հաղորդումների բազմազանություն ապահովելու ուղղությամբ: Հավաստիացնում են, որ այդ համագործակցությունն իր ազդեցությունը կունենա նաեւ հեռուստասերիալների բովանդակության վրա: ԿԳ նախարարը, խոսելով եթերում կրթական, գիտական բնույթի հաղորդումների բացակայության մասին, վիճակն օրհասական է համարել, հույս է հայտնել, որ ԿԳՆ-Հ1 համագործակցությունը օրինակ կլինի մյուս հեռուստաընկերությունների համար:

Մի՞թե վճռական քայլեր ձեռնարկելու, լուրջ փոփոխություններ կատարելու համար

պետք էր հապաղել այնքան, որ վիճակն օրհասական դառնար…

ԳԱՐԻԿ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

ԲՈՒՀԱԿԱՆ ԱՌՕՐՅԱՅԻՑ

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՊՐՈԴՅՈՒՍԵՐԸ` ՆՈՐ ԱՐՁԱՆԻ ԱՌԱՋԱՐԿՈՎ

Երեւանի կինոյի եւ թատրոնի պետական ինստիտուտի «Սոցիալ-մշակութային գործունեություն. արվեստի կառավարում» բաժնի ուսանողներն իրենց դասընթացի շրջանակներում հանձնարարություն են ստանում մշակելու եւ իրագործելու որեւէ նախագիծ: Երբեմն այդ ծրագրերը դուրս են գալիս զուտ ուսանողական աշխատանք լինելու շրջանակներից եւ դառնում հանրային արժեքներ: Այդպես են ծնվել Ցեղասպանության 96-րդ տարելիցին նվիրված գրական, երաժշտական, պարային «Չինար ես, կեռանալ մի» (պրոդյուսեր` Ս.Սանոյան) ներկայացումը, նարդի խաղացողի արձանը Մոսկովյան պուրակում (պրոդյուսեր` «Կուրաժ» ինթերթայնմենթ), «Բեռնելով կյանքս» ֆիլմը (պրոդյուսր` Գ.Հայրապետյան) եւ այլ ուսանողական աշխատանքներ: Այսպիսի մի նախագիծ է նաեւ նույն բաժնի ուսանող Ղուկաս Մադոյանի ծրագիրը: Դեռ փոքրուց նա շատ էր սիրում շախմատ խաղալ: «Հայաստանը շախմատային երկիր է, մենք շախմատի շատ մեծ վարպետներ ունենք, որոնց ամբողջ աշխարհն է ճանաչում ու մեծարում, բայց, ահա, մեր շախմատային հսկաների կարեւոր հաղթանակները հավերժացնող քանդակի պակաս Երեւանը զգում է- ասում է երիտասարդ պրոդյուսերը:- Շուտով կլրանա շախմատի աշխարհի չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանի միջազգային գրոսմայստեր դառնալու 60-ամյակը: Հենց այս առիթով մի միտք հղացա` Երեւանի որեւէ անկյունում պուրակ ստեղծել, որտեղ կտեղադրվի շախմատային արձանախումբ: Քանդակն իրենից շախմատային տախտակ է ներկայացնելու: Դրա վրա հորիզոնական ուղղությամբ կանգնեցված մարդահասակ ֆիգուրները կունենան ճիշտ այն դասավորությունը, որը հաղթանակ բերեց Տիգրան Պետրոսյանին: Իսկ մյուս վանդակների վրա կփորագրվեն հայկական շախմատի պատմության նշանավոր տարեթվերն ու փաստերը: Արձանի շուրջը կստեղծվի կանաչ գոտի, որտեղ քաղաքացիների ինտելեկտուալ հանգստի համար կապահովվեն անհրաժեշտ պայմաններ. կտեղադրվեն քարե սեղաններ շախմատային տախտակի տեսքով, որոնց վրա մարդիկ կարող են շախմատ խաղալ, կկազմակերպվեն շախմատային միջոցառումներ եւ այլն»: Սակայն Ղուկասի այս նախագիծը դեռ թղթի վրա է: Ընկերների հետ միասին ֆինանսական աջակիցներ են փնտրում, որոնք կհամաձայնեն օգնել Երեւանում եւս մի գեղեցիկ պուրակ ստեղծելու երիտասարդական այս նախաձեռնությանը:

Ն.Հ.

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

SORRY, ԲԱՅՑ ВООБЩЕ -ТО ՏԵՆՑ ՃԻՇՏ ՉԻ

Երթուղայինի մեջ մի աղջիկ պատահաբար կանգնեց ոտքիս: Նա արագորեն hետ քաշեց ոտքը եւ շփոթված, առանց մտածելու ասաց. «Վայ, sorry»: «Ոչինչ, ոչինչ»,- պատասխանեցի ես, բայց մտածեցի` ինչո՞ւ sorry, ոչ թե` կներես…

Նույն երթուղայինում ամբողջ ճանապարհին լսում էի երկու աղջիկների ոգեւորված զրույցը. «Օքեյ, չեմ խոսի հետը, բայց դե մեկ ա ինքը շատ սուիթ ֆեյս (ասել է թե` անուշիկ դեմք) ունի»:

Անորոշ լեզվով տարատեսակ զրույցներ կարելի է լսել տարբեր վայրերում: Այս «լեզվով» մեծ մասամբ խոսում են 12-25 տարեկանները: Տարիներ առաջ շատ էին խոսում «ռուսահայերենի» խառնուրդով: Ես փորձում էի դա բացատրել ծնողների ազդեցությամբ, քանի որ մեր ծնողները ծնվել-մեծացել են Սովետական Միությունում, որտեղ ռուսերենի իմացությունը ցանկալի էր, պարտադիր եւ գուցե թե ոմանց համար համարվում էր կրթված, ուսյալ լինելու չափանիշ: Հիմա էլ անգլերե՞նը: Փորձեցի զրուցել մի քանի աղջիկների հետ, որոնք հաճախ են օգտագործում ok, sorry, welcome, thank’s բառերը: Ոմանք մեղքը բարդեցին համացանցի վրա, որտեղ շփումը հիմնականում օտարալեզու է: Ոմանք ասացին, որ այդ կերպ նրանք ավելի գիտակ են երեւում. շրջապատը հասկանում է, որ նրանք անգլերեն գիտեն: Մի քանիսն էլ բացատրեցին, որ նոր են վերադարձել արտերկրից եւ այդ բառերը դեռ դուրս չեն նետել իրենց բառապաշարից:

Առանց այն էլ գրական հայերենով քչերն են խոսում: Ոչ միայն փողոցում, այլեւ դպրոցում, բուհում, հեռուստաեթերում գեղեցիկ ու ճիշտ հայերեն խոսքը գրեթե բացակայում է: Հիմա էլ տարածվում է այս անգլառուսահայերենը: Առանց այն էլ համացանցում միմյանց հետ շփելիս կամ «sms»-ներ ուղարկելիս շատ հաճախ մեսրոպյան տառերի փոխարեն գրում ենք լատինատառ` մոռանալով ուղղագրության, կետադրության մասին: Ժամանակը չէ՞ վերջ տալու օտարամոլությանը: Չապականենք մեր լեզուն այլազան sorry-ներով, привет -ներով ու ok-ներով:

ԷՄՄԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

ԻՆՉՆ Է ԻՆՁ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑՆՈՒՄ

ԹԱՆԿԱՑՈՒՄՆԵՐ ՈՄԱՆՑ ՔՄԱՀԱՃՈՒՅՔՈՎ

Հայաստանյան շուկայում կրկին թանկացումներ են:Արաբական աշխարհում տիրող հեղափոխական իրադարձությունների հետեւանքով թանկացան նավթն ու բենզինը, սուրճն ու կակաոն: Այս ամենն անմիջապես անդրադարձավ մեր խանութներում այդ ապրանքների գների վրա: Օրինաչափություն է դարձել. համաշխարհային շուկայում գներն իջնելուց հետո էլ Հայաստանում շարունակում են թանկացած ապրանքները վաճառել նույն գնով: Անգամ տեսել եմ այնպիսի խանութներ, որոնցում եթե հայտարարված զեղչերի ընթացքում տվյալ ապրանքը չի վաճառվում, զեղչերից հետո կրկին վաճառում են նախկին գնով: Սակայն առարկայական պատճառներով պայմանավորված թանկացումներից բացի Հայաստանում, տարբեր մարդկանց քմահաճույքով, հիմնականում տոների նախօրյակին կարող են բարձրանալ այդ պահին մեծ պահանջարկ վայելող ապրանքների գները: Բոլորս ենք հիշում, թե ինչպես Նոր տարվա շեմին խանութներից անհետացավ հավկիթը, հետո հայտնվեց միանգամայն նոր` նախորդից բարձր գնով: Մարտի 8-ին, սեպտեմբերի 1-ին ՙանսպասելիորեն՚ թանկանում են ծաղիկները: Ապրիլի 24-ին ծաղիկների գները թեպետ չէին փոխվել, բայց թերթերից մեկում կարդացի, որ օգտվելով մթությունից ծաղկավաճառները գնորդներին տվել էին թոշնած ծաղիկներ: Ծաղիկներն, այնուամենայնիվ, թանկացան, բայց` հաջորդ օրը: Այս տարի Քրիստոսի Հարության տոնը զուգադիպեց Եղեռնի զոհերի հիշատակի օրվան: Զատիկին հաջորդող երկուշաբթին մեռելոց էր: Այդ օրը ծաղիկների գները նկատելիորեն բարձր էին նախորդ օրվա գներից: Այնինչ եվրոպական շատ երկրներում նախատոնական օրերին էժանացումներ են սկսվում: Ամեն անգամ նման երեւույթի ականատես լինելով` մտածում եմ. իսկ գին թելադրող¬պարտադրողները մտածո՞ւմ են, թե որն է այս ճանապարհով հարստանալու գինը:

Ն. ԳՈՒԳՈՒԼՈՎ

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

ՍՏԱՆԱԼ ՆԱԵՎ ՍՊԱՅԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Բակալավրիատն ավարտելուց հետո ԵՊՀ ուսանողները հնարավորություն ունեն ուսումը շարունակելու եւ միաժամանակ իրենց զինվորական ծառայությունն անցկացնելու ՀՀ պաշտպանության նախարարության Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտում: Այստեղ նրանք ուսումը կսկսեն միանգամից 4-րդ կուրսից: Մեկամյա ուսուցումից հետո տղաները կկարողանան պայմանագիր կնքել նախարարության հետ եւ համալրել ՊՆ սպայակազմը` հետագայում աշխատելով իրենց մասնագիտությամբ: Օրեր առաջ ՀՀ պաշտպանության նախարարության` ԵՊՀ այցելած ներկայացուցիչն առաջարկել էր համալսարանական ուսանողներին այցելել ՊՆ-ին կից գործող ռազմական ինստիտուտ եւ տեղում մանրամասնորեն ծանոթանալ ուսման պայմաններին: Օրերս ԵՊՀ ՈՒԽ-ի նախաձեռնությամբ ավարտական կուրսերի մի խումբ ուսանողներ, որոնց հետաքրքրել էր այս առաջարկը, այցելել են ՊՆ: «Մեզ դիմավորեց ինստիտուտի տնօրենի առաջին տեղակալ, գնդապետ Պետրոս Աբրահամյանը: Նրա ուղեկցությամբ շրջեցինք ինստիտուտի տարածքում, ծանոթացանք գործող պայմաններին` ճաշարանից մինչեւ ննջարան»,- ասում է ԵՊՀ ՈՒԽ քարտուղար Հարություն Ազգալդյանը: Նա հավաստիացրեց, որ հետաքրքիր եւ ճանաչողական այցելությունից հետո մի քանի ուսանողներ որոշել են ուսումը շարունակել ռազմական ինստիտուտում: Միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետի ուսանող Անդրանիկ Կիրակոսյանը նրանցից մեկն է: «Ռազմական ինստիտուտում ուսումս շարունակելու գաղափարը ծնվեց, երբ փետրվար-մարտ ամիսներին պրակտիկա էի անցնում պաշտպանության նախարարությունում: Ժամանակի ընթացքում այդ միտքն ավելի ու ավելի էր հասունանում, եւ հիմա կարծես թե վերջնական որոշումն արդեն ընդունել եմ»,- ասում է Անդրանիկը:

Ն.Հ.

www.eter.am

#19 (885) 05. 05. 11

ՀԱՍՄԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. «ԼՈՒՐՋ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԼԻՆԵՆ ՀԵՌՈՒՍՏԱԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԱՐԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ»

ՀՀ անկախության 20-ամյա հոբելյանին ընդառաջ, ԵՊՀ ՈՒԽ-ի նախաձեռնությամբ ուսանողների հետ պարբերաբար հանդիպում են ՀՀ պետական տարբեր գերատեսչությունների ներկայացուցիչներ: Համալսարանական այս հանդիպումների շարքը կեզրափակվի սեպտեմբեր ամսին ՀՀ նախագահ, ԵՊՀ խորհրդի նախագահ Սերժ Սարգսյանի այցով: Առաջինը մայր բուհ այցելեց մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը: Հանդիպման ժամանակ հնչեցին բազմազան ու բազմաբնույթ հարցեր: Մի խումբ ուսանողներ անհանգստացած էին, թե ինչու Մայիսի 9-ի կապակցությամբ հայկական հեռուստաընկերությունները չցուցադրեցին հաղթանակին նվիրված գեղարվեստական կամ փաստավավերագրական ոչ մի նոր ֆիլմ: «Շատ ուրախ եմ, որ մեր երիտասարդներն այդ ամենը նկատում են: Այդ խնդիրն այսօր իսկապես գոյություն ունի: Վստահաբար կարող եմ ասել, որ ֆիլմեր ստեղծվում են, մասնավորապես` փաստավավերագրական: Առաջիկայում լուրջ փոփոխություններ կլինեն հեռուստաընկերությունների վարած քաղաքականության մեջ: Համապատասխան քարոզչություն ծավալելու անհրաժեշտության մասին վերջերս զրուցեցինք նաեւ ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի հետ»,- նշեց Հասմիկ Պողոսյանը: Ուսանողները խոսեցին նաեւ հայկական հեռուստաընկերությունների եթերում ցուցադրվող սերիալների մասին: Նախարարը պարզաբանեց, որ հնարավոր չէ արգելել նման սերիալներ նկարահանելը եւ բոլոր նրանց, ում դուր չի գալիս, առաջարկեց պարզապես չդիտել:

Հանդիպման ընթացքում ԵՊՀ մշակույթի կենտրոնի տնօրեն Կարինե Դավթյանը ներկայացրեց կենտրոնի գործունեությունը: Նախարարն առաջարկեց կազմակերպել համալսարանական մշակույթի օր, նաեւ հրավիրեց ուսանողներին` իրենց ուշագրավ առաջարկները ներկայացնել նախարարություն` դրանք քննարկելու, ընթացք տալու նպատակով:

ԵՊՀ լրատվության վարչություն

www.eter.am

#18 (884) 05. 05. 11

ԵՐԲ ԵՍ ՈՒՍԱՆՈՂ ԷԻ...

ԵՐՎԱՆԴ ՄԱՆԱՐՅԱՆ. «ՀԱՅ ԶԻՆՎՈՐԸ ՓՐԿԵՑ ԿԻԵՎԸ»

Ծնվել եմ Իրանում` դերասանների ընտանիքում: Ծնողներս իրանահայ թատրոնի հիմնադիրներից են եղել: Պապս` Հակոբ Գեղամյանը, աշուղ Ջիվանու գործընկերն էր: Իրանահայությունը շատ կապված էր հայրենիքի հետ: Կային մի քանի երիտասարդական կառույցներ, որոնք սփյուռքահայ համայնքում միշտ աչքի էին ընկնում իրենց ազգային գաղափարներով, գործունեությամբ: Ես դրանցից մեկի` «Մշակույթ» միության հիմնադիրներից էի: Հայտնի էր ՀՅԴ-ի հիմնած «Արարատ» երիտասարդական կառույցը, որը Իրանում մինչեւ հիմա գործում է: Ի տարբե

րություն մեզ` նրանք դեմ էին Խորհրդային Հայաստանին, բայց մենք Խորհրդային Միության կազմում եղող Հայաստանն ընդունում էինք:

Բայց եւ բոլորս էլ ապրում էինք մի երազանքով` ստեղծել, ունենալ մեր երկիրը, ապրել մեր հողի վրա: Ահա այս նպատակով էր, որ 1946 թվականի մայիսի 13-ին 10 մտերիմ ընկերներիս հետ եկա Հայաստան: Մեր խմբում էին հայ թատրոնի նվիրյալ Զարե Տեր-Կարապետյանը, երգիչ Հովհաննես Բադալյանը եւ այլք: Հորս երդվել էի, որ թատրոնի հետ կապ չեմ ունենա, որ դերասան չեմ դառնա: Ծնողներս իրենց ողջ կյանքը թատրոնին նվիրելուց հետո համարում էին, որ դա ծանր ասպարեզ է, եւ հայրս չէր ցանկանում, որ ես եւս այդ ուղին շարունակեմ, այնինչ հետագայում ես էլ, եղբայրս էլ` Արմանը, դարձանք թատրոնի ու կինոյի աշխարհի մարդիկ: Ես եկա եւ ընդունվեցի Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետ:

Այդ ժամանակ համալսարանում ուսանողական թատերական խմբակ էր գործում: Խնդրագրով դիմեցի ռեկտոր ակադեմիկոս Հրաչիկ Բունիաթյանին: Նա սիրով համաձայնեց ու ասաց, որ պետք է սպասեմ` մինչեւ թատրոնի պարապմունքները սկսվեն: Ամեն օր մտնում էի նրա աշխատասենյակ ու հետաքրքրվում, իսկ թատրոնի բացումը հետաձգվում էր. ամառային արձակուրդի շրջան էր, պետք է սպասեինք մինչեւ դասերի սկսվելը: Բունիաթյանը զգաց, որ անհամբեր եմ, մի օր էլ, երբ հերթական անգամ գնացել էի համալսարան` հետաքրքրվելու թատրոնի աշխատանքներով, վերցրեց լսափողը, զանգահարեց Վավիկ

Վարդանյանին, խոսեց նրա հետ, ներկայացրեց ինձ եւ ուղարկեց նրա մոտ: Հետո իմացա, որ Վավիկ Վարդանյանը թատերական ինստիտուտի ռեկտորն է, եւ Բունիաթյանն ինձ թատերական ինստիտուտ է ուղարկել: Այդպես բանասեր դառնալու փոխարեն դրժեցի հորս տված խոստումս եւ մտա թատերական աշխարհ: Թեպետ հետպատերազմյան դժվար տարիներն էին, բայց Հայաստանում զարթոնք էր ապրում կրթությունը, մշակույթը: Կյանքը եռում էր: Այդ պայմաններում Վավիկ Վարդանյանի ջանքերով կազմավորվում էր թատերական ինստիտուտը: Բնական է, որ կուրսի մեծ մասը պատերազմից զորացրված տղաներ էին:

Գալիս էին ռազմաճակատից, պատմում գերմանացի գերիների մասին, խոսում իրենց քաջագործություններից: Նրանց մեջ իր մեծախոսությամբ աչքի էր ընկնում գյումրեցի մեր կուրսընկեր Ստեփան Մարտիրոսյանը: Ասում էր, թե Կիեւն ինքն է փրկել կործանումից: Բնական է` չէինք հավատում: Ինստիտուտն ավարտելուց հետո էլ ամբողջ Հայաստանում խոսում էին նրա մասին: Ուկրաինական մամուլը նույնպես գրել էր, թե ինչպես գերմանացիները Կիեւը լքելուց առաջ մետրոն ականապատել էին: Եվ Ստեփան Մարտիրոսյան անունով մի հայ զինվոր իր կյանքը վտանգելով կանխել էր Կիեւի կործանումը: Այնպես որ, Ստեփանը չէր չափազանցնում:

Իմ կուրսընկերներից էր Ռուբեն Մարտիրոսյանը:

Նա «Նահապետ» ֆիլմում մարմնավորում է Նահապետի քավորին, որ բերում է Արտամետի խնձորների կորիզները: Նա «01-99», «Քաջ Նազար» ֆիլմերի ռեժիսոր Ամասի Մարտիրոսյանի որդին էր: Ի դեպ, «01-99»-ի սցենարիստներն իմ լավագույն ընկերներն էին` Հայկ Վարդանյանն ու Զարե Տեր-Կարապետյանը: Այդ տարիներին մեզ հետ էր սովորում նաեւ Լեւոն Հախվերդյանը: Հիանալի դասախոսական կազմ կար թատերականում` Վարդան Աճեմյան, Լեւոն Քալանթար, Արմեն Գուլակյան, դասախոսներ էին հրավիրվում Մոսկվայից` Ջիվիլեգով, Գոյան եւ այլք: Մենք մեր ժամանցի մեծ մասը կամ ինստիտուտում էինք անցկացնում, կամ Սունդուկյանի թատրոնին կից Անգլիական այգում. ընկեր-ընկերուհիներով հաճախ մասնակցում էինք այնտեղ կազմակերպվող պարի երեկոներին: Ամենաթանկ նվերը, որ միմյանց անում էինք, թատրոնի տոմսն էր: Երեւանում այսօրվա պես ամեն քայլափոխի սրճարաններ չկային: Հայտնի էր միայն 50-ականների սկզբից այժմյան Կասկադի հարեւանությամբ գտնվող շենքերից մեկի առաջին հարկում գործող «Թեմուրանոցը», որը հայտնի էր ոչ միայն իր տապակած կարտոֆիլով ու նրբերշիկով, այլեւ ավազի մեջ եփվող իր սուրճով: Իհարկե, հիմա երիտասարդներն ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն: Պետք է այդ ամենից ճիշտ օգտվել: Շատ եմ հավանում մեր այսօրվա երիտասարդությանը: Իհարկե, լավի կողքին վատը կա, եւ, ցավոք, այսօր այդ վատն ավելի շատ է երեւում, բայց եթե մի քիչ ուշադիր նայենք, լավերը մեծամասնություն են կազմում: Հիանալի ուսանողներ ունենք կոնսերվատորիայում, թատերական ինստիտուտում, համալսարանում:

Նորից անդրադառնանք իմ ուսանողական տարիներին: Ավարտական աշխատանքիս թեման Մոլիերի «Տարտյուֆն» էր` առաջին լուրջ փորձս թատրոնում, ռեժիսորական գործում, որը բավական լավ գնահատվեց հանձնաժողովի կողմից: Ավարտելուց հետո ես միառժամանակ աշխատեցի Գ.Սունդուկյանի անվան թատրոնում` որպես Աճեմյանի ասիստենտ: Այնուհետ տեղափոխվեցի այն ժամանակ երկար տարիներ չգործող տիկնիկային թատրոն` որպես գլխավոր ռեժիսոր: Վերաբացեցինք ու սկսեցինք աշխատել: Ավելի ուշ տեղափոխվեցի Գորիսի պետական թատրոն: Երկար տարիներ աշխատեցի Գորիսում: Հենց այդ տարիներին էր, որ եղբայրս` Արման Մանարյանը, որոշել էր որպես դիպլոմային աշխատանք նկարահանել «Տժվժիկ» ֆիլմը: Մորս խորհրդով, Արմանը եկավ Գորիս, գրադարանից վերցրինք Ատրպետի համանուն ստեղծագործությունը, ամբողջ գիշեր աշխատեցի: Առավոտյան «Տժվժիկի» սցենարն արդեն պատրաստ էր:

Ուսանողական տարիների ընկերներիս հետ մտերմությունը շարունակվել է երկար-երկար: Շատերն արդեն չկան, նրանց մասին հիշողություններն օգնում են ապրել ու աշխատել:

Գրի առավ ՆԱԻՐԱ ԹՈԽՍԱՆՑԸ

Լուսանկարներում` 2. ուսանողական ընկերներով, 3. Մանարյանների ընտանիքը

www.eter.am

#18 (884) 05. 05. 11

ՀԱՅՐԻԿԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻՆ ՇՈՒՆՉՆԵՐՍ ՊԱՀԱԾ ԷԻՆՔ ՍՊԱՍՈՒՄ

Արցախյան ազատամարտն ու Շուշիի ազատագրումը մեր ժողովրդի պատմության

ամենափառավոր էջերից է: Պատերազմը ամիսներով, հաճախ էլ ընդմիշտ, շատերիցս խլում էր մեր հարազատներին ու ծնողներին:

Նրանք գնում էին, իսկ մեզ մնում էր միայն հուսալ ու սպասել, թե երբ նորից բակ կմտնի հայրիկը, սպասել ու փորձել հասկանալ` ուր եւ ինչու են գնում բոլորը` զենքերն ուսերին ու զինվորական հագուստներ հագած: Այդ ամենն արդեն հուշ է: Եթե տարիներ առաջ նայում ու, գուցե, չէինք հասկանում` ինչ է կատարվում, հիմա հիշում ու զգում ենք` ինչ է կատարվել, ինչի համար…

Երբ սկսվեց Արցախյան շարժումը, ես փոքր էի, շատ բան չեմ հիշում, բայց հայրիկիս հետ կապված հուշերից մի քանիսը տպավորվել են: Հայրս ժամանակ առ ժամանակ տուն էր գալիս եւ երբ պատրաստվում էր գնալ, ես վազում էի նրա զենքը բերելու: Իսկ հայրիկիս զենքն ինձ համար ուղղակի ծանր երկաթ էր: Ես քարշ էի տալիս այն հայրիկի մոտ ու մանկական առոգանությամբ ասում. «Պապա, երտաթդ բերել եմ»: Մի անգամ էլ խնդրեցի զրահաբաճկոնն ինձ հագցնել, ծանրությանը չդիմացա, ընկա:

Թերմինա, 20տ.

Չեմ հիշում հայրիկիս պատերազմ գնալն ու գալը: Բայց հիշում եմ, որ դպրոցում ուսուցիչները, դրսում ` ինձ անծանոթ մարդիկ, հարեւանները ասում էին Գայանեի պապան էլ ա կռվել, ես դրանից ինչ որ անբացատրելի ուրախություն էի զգում, ինձ թվում էր դա մյուսների նկատմամբ իմ առավելությունն է: Հիմա ավելի շատ եմ հպարտանում, որովհետեւ հասկանում եմ` ինչ է արել հայրս, գիտեմ` հանուն ինչի է վտանգել իրեն, հպարտ եմ, որ նա իմ հայրն է:

Գայանե, 17տ.

Դպրոցական տարիներին, երբ ընկերեներս հարցնում էին` ինչ է եղել, ինչու հայրս չի քայլում, ինչու է սայլակով տեղաշարժվում, ես չգիտեի ինչ պատասխանել: Հիմա իմ բոլոր ընկերները հասուն մարդիկ են, նրանք, իհարկե, ամեն ինչ էլ հասկանում են, եւ էլ չկա առաջվա խղճահարությունը, հակառակը, նրանք էլ են հպարտ իմ հայրիկով:

Հրաչ, 21տ.

Տպավորիչ էր այն օրը, երբ հայրս վբերադարձավ: Հարեւանի տանն էի, մեր բակից ձայներ լսեցի, տուն վազեցի: Մոտ կես տարի չէի տեսել նրան, մորուքով էր, նման չէր իրեն: Անսովոր էր, որ նա վերջապես տանն է: Մի տարօրինակ բան. ամեն ինչ վերջացել էր, պատերազմ չկար, բայց հայրս ամեն առավոտ հագնում էր իր զինվորական համազգեստը:

Հրաչուհի, 23տ.

Հորս ռազմաճակատ գնալու պահից մինչեւ նրա վերադարձի օրվա բոլոր գիշերները իմ ու եղբորս համար սպասումի գիշերներ են եղել, մենք միշտ ականջ էինք դնում, թե երբ է լսվելու նրա Ուրալի ձայնը: դուրս էինք վազում, մի րոպեում քանդում, տակնուվրա էինք անում մեքենայի մեջ եղած իրերը: Որքան շատ էինք սիրում այդ ահռելի մեքենան…

Հիմա հայրս տուն է գալիս իր Վոլգայով, ոչ ես, ոչ էլ եղբայրս շունչներս չենք պահում, որ լսենք մեքենայի ձայնը…

Սոս, 26տ.

Գրի առավ ԱՍՏՂԻԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆԸ

Հ.Գ.- Արխիվ` #31 (794) 30.07.09

www.eter.am

#18 (884) 05. 05. 11

ԱՌՅՈՒԾՆ ԱՌՅՈՒԾ Է, ԷՂՆԻ ԷԳ, ԹԵ ՈՐՁ

Էպոսի այս տողերը հիշեցի, երբ նա սկսեց պատմել Մարտակերտում մղված արյունալի կռիվների մասին: «Ես Լենինավան ու Մարաղա եմ տեսել: Ի՞նչ գիտեն մարդիկ այս պատերազմի մասին... Հայոց ցեղասպանությունից տասնամյակներ անց նոր թուրքը ավելի բարբարոս գտնվեց: Մարաղայում սեփական աչքերով եմ տեսել տների բակերում խոշտանգված մարմիններ: Դատապարտված եմ այդ ամենը հավերժ հիշելու»:

Ո՞վ է նա: «Ես մի սովորական հայուհի եմ` անսովոր ճակատագրով»: Դեռ չէր սկսվել Արցախյան պատերազմը, երբ 24-ամյա երիտասարդ կինը` արդեն երկու որդիների մայր, Բաքվում եւ Սումգայիթում կատարված արյունալի դեպքերի ընթացքում շատ հարազատների կորցնելուց հետո փախստականի կարգավիճակով հայտնվեց Հայաստանում: Նժդեհը գրում էր. «Մայրերի ափերի մեջ փնտրեք ազգերի ճակատագիրը»: Նա մայր էր, պետք է պաշտպաներ որդիներին ճակատագրի նոր հարվածներից. «Կրտսեր որդիս 3 տարեկան էր, ավագը` 5: Նրանց թողեցի մորս խնամքին: Շրջափակման մեջ էինք:

Ծոցագրպանիցս հանեցի լուսանկարներն ու պատռեցի, մտքիս մեջ ներողություն խնդրեցի, որ չեմ կարողանալու ինքս մեծացնել նրանց: Կռիվ էի գնում, չգիտեի` ինչ է լինելու: Համազգեստիս օձիքի աջ եւ ձախ կողմերում ներսից թույն էի կարել, որ գերի ընկնելու դեպքում նույնիսկ կապված ձեռքերով կարողանայի կյանքիս վերջ տալ...»: Անահիտ Մարտիրոսյանը ռազմի դաշտ մեկնեց որպես բուժքույր, ծառայում էր Արկադի Տեր-Թադեւոսյանի` Կոմանդոսի հրամանատարությամբ:«Մի զինված գործողության ժամանակ 14 վիրավոր տղաներ մնացել էին անօգնական: Միայն ես էի նրանց կողքին: Ուղղաթիռ գտա, նրանց Ստեփանակերտ, ապա Երեւան տեղափոխեցի: Ապաքինվելուց հետո դիմեցին հրամանատարությանը, ասացին, որ ուզում են առանձին ջոկատով կռվել` իմ հրամանատարությամբ: Այդպես կազմավորվեց «Անահիտ» ջոկատը, եւ ես դարձա միակ հայ կին հրամանատարը: Հետագայում ջոկատի անդամների թիվն ավելացավ: 28 հոգի էինք, 14-ը ռուս տղաներ էին, մի ուզբեկ զինակից էլ ունեինք: Ջոկատիս 28 մարտիկներից 6-ը զոհվեցին: Ես երկու անգամ վիրավորվել եմ, 18 անգամ վիրահատվել… Դրմբոնում շատ ծանր վիրավորվեցի, չգիտեմ էլ` ոնց փրկվեցի...»:

Հայրենիքի ազատագրման, մեր այսօրվա խաղաղության համար մարտնչած միակ կին հրամանատարն այսօր ապրում է 1-

սենյականոց բնակարանում իր բազմանդամ ընտանիքի`զինակից ամուսնու, դստեր ու որդիների, հարսի ու թոռնուհու` կրտսեր Անահիտի հետ: Փոքրիկ սենյակի պատին ուշադրություն են գրավում Մոնթե Մելքոնյանի ու սպարապետ Վազգեն Սարգսյանի գոբելեն դիմանկարները: Մոնթեի նկարի կողքին մի թուր է կախված: 120-ամյա հայկական թուր է` նվեր, մի գյուղացուց: «Լյուլասազը հանձնվել էր թուրքերին, Մաղավուզը դատարկված էր: Իջնում էինք դեպի գյուղ, հետախուզության: Բույանս առաջ ընկավ (Բույանը Անահիտի մարտական նժույգն էր, որ մի գյուղում նվեր էր ստացել.- Ն.Հ.): Մի քանի քայլ արեց ու... ականի վրա պայթեց: Նա, ասես, առաջ անցնելով, ինքն իրեն զոհելով` տեղեկացրեց վտանգի մասին»:

Զինադադարից հետո 10 տարի շարունակ Անահիտ Մարտիրոսյանը ծառայել է ՀՀ պաշտպանության նախարարությունում, ռազմական ինստիտուտում իր մարտական գիտելիքներն ու փորձն է փոխանցել նոր սերնդի հայ սպաներին: Որդիները եւս զինվորականներ են: Մի քանի տարի առաջ Մայիսի 9-ի կապակցությամբ Եռաբլուր էր գնացել` մարտական ընկերների հիշատակը հարգելու. «Մի լրագրող մոտեցավ, հարցրեց` ի ՞ նչ ցանկություն, ի ՞ նչ երազանք ունեմ: Ասացի` շատ փող եմ ուզում ունենալ: Բոլորը ծիծաղեցին: Մարտական ընկերներիցս մեկը, որ այդ պահին կողքիս էր, հարցրեց` ինչո ՞ ւ: Պատասխանեցի. «Երբ ամեն անգամ այստեղ եմ գալիս, ծաղիկներս չեն բավականացնում: Անգամ զինվորական հաշմանդամության ամբողջ թոշակս թույլ չի տալիս այդքան ծաղիկ գնել: Ուզում եմ մի օր այնքան փող ունենալ, որ մի մեծ մեքենայով ծաղիկներ բերեմ ընկերներիս: Մի-մի հատ չէ, փնջերով, մեծ փնջերով...»: Ավաղ, հիմա միայն ծաղիկներ կարող եմ նրանց բերել: Ես վրեժ եմ լուծել, ու ոչ ոք թող չդատի ինձ ու դաժան չանվանի: Այս պատերազմը մենք չէինք ընտրել: Եվ թող հեքիաթներ չպատմեն, թե ազերիները վատ են կռվում, թույլ են: Իհարկե, մեր տասը նրանց հարյուրին է միշտ արժեցել, բայց նրանք էլ ուժեղ են...

Ճակատագրից արդարություն եմ ուզում: Մարտադաշտի գեհենով չանցածը թող չխցկվի մեր սրբության մեջ: Ուրիշի արյան վրա փառք չի ստեղծվի...»:

ՆԱԻՐԱ ԹՈԽՍԱՆՑ

Լուսանկարում` 1992թ., Մարտակերտի շրջան, Կարմիր ավան, Կորյունի (Դուշման) հետ: