Ընթերցողի էջ

Ուր են հողերը մեր պապենական

(հայի երազանքը)

Ո՞ ւր է Մուշը, ո՞ ւր է Վանը,

Ո՞ ւր է հայոց Արդահանը:

Ո՞ ւր է Անին հազարագանձ,

Ճոխ պերճանքով ու նազանքով:

Ո՞ ւր է Զեյթունը հաղթական

Եվ Սասունը կուռ, առնական:

Ո՞ ւր է  շքեղ, պերճ Ադանան`

Ծաղկուն քաղաքը հայի,

Որ թշնամուն անգութ ձեռքով`

Դարձավ  ավեր ու գերի:

Հետո դարձավ տխուր մի երգ,

Թախծոտ մի մեղեդի,

Հայ Ադանան գեղանի`

Հուզեց սրտեր բյուրավոր`

Հայի և օտարի:

Ո՞ ւր է Ղարսը` հայոց հարսը.

Դրախտ այգին Չարենցի:

Ո՞ ւր է չքնաղ մեր Սուրմալուն

Հայրենիքը Դրոյի:

Ո՞ ւր է Տարոնը եդեմական

Եվ Նարեկը` լույս սրբավայր:

Ո՞ ւր են Մարաշն ու Կիլիկիան.

Տիգրանակերտը պատմական:

Եվ Բիթլիսը Սարոյանի:

Երազային մեր Երզնկան`

Շեն ոստանն արհեստագործ վարպետների,

Որի անունը շուրթերին,

Անհուն կսկիծը հոգում`

Սողոմոնը Բեռլին հասավ`

Վրեժ լուծեց թուրք փաշայից:

Եվ Մուսա լեռը հերոսական,

Որ մատեր մղեց օրհասական,

Ու քառասուն զօր ու գիշեր`

Լեգենդ հյուսեց դյուցազնական:

Ավաղ, այսօր հուշ են դարձել

Հայոց գանձերը դարավոր:

Պանդուխտ են դեռ`

Հեռու իրենց հայրենիքից:

Եվ հարազատ զավակներից:

Տխուր ու լուռ վշտով անհուն`

Հսկում են սուրբ շիրիմները նախնիների:

Արտասվում են ու թախծում,

Որ օտարն է այժմ ապրում

Ծաղկուն ու շեն

Պապենական իրենց հողում:

Սակայն կա հույս, թեկուզ և ուշ,

Կկատարվի էրգիր թողած

Հայ մարդու իղձը բաղձալի:

Կգա օրը երանելի,

Տուն կդառնան զավակները`

Էրգիրը թողած պանդուխտների:

Եւ կարոտով կհամբուրեն

Իրենց նախնյաց շիրիմները:

Կբարձրանան վեհ գագաթը Արարատի:

Անհուն կարոտով կփարվեն զով սարերին,

Պաղ, կարկաչուն առվակներին:

Կարբենան անուշ բույրով`

Այգեստանի քաֆուր վարդի:

Կզովանան Վանա լճում,

Կլողանան Ղասաղայում:

Կհիանան Աղթամարով,

Զմրուխտ հավքով, Նեմրութ սարով:

Կճաշակեն անմահական խնձորներն Արտամետի,

Կհագենան ճոխ բուրմունքով հայրենիքի:

Ու ծնկաչոք մոմ կվառեն

Առաքելոց վեհ տաճարում:

Կաղոթեն Զորավորին,

Ամենազոր թագավորին երկնային,

Որ վերջապես օգնեց հային

Վերադառնալ սուրբ օջախը նախնիների:

Սերիկ Գալստյան, 78 տ.

www.eter.am

Կարիերա

ԼԵՎՈՆ ԱՎԱԳՅԱՆ. «ԵՐԲ ՍԻՐՈՒՄ ԵՍ ՄԱՍՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԴ, ՀԱՋՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՊԱՀՈՎՎԱԾ Է» 

Այսօր կան մասնագիտություններ, որոնք այնքան էլ հարգի չեն մեր հասարկությունում, բայց մեծ հեղինակություն են վայելում ամբողջ աշխարհում: Այս անգամ խոսքը խոհարարի մասնագիտության մասին է: Գաղտնիք չէ, որ խոհարարական արվեստը տվյալ ազգի մշակութային նկարագրի անբաժանելի մասն է: Համի արվեստի, խոհարարի մասնագիտության մասին զրուցում ենք երիտասարդ խոհարար, «Փոքր Փարիզ»  (նախկին 
«Փարիզյան սուրճ») սրճարանի ավագ խոհարար Լեւոն Ավագյանի հետ:

-Լեւոն, ինչո՞ ւ որոշեցիր ընտրել խոհարարի մասնագիտությունը:


-Մեծացել եմ խոհարարների ընտանիքում: Մոսկվայում մորեղբայրս ռեստորան ուներ, ես հաճախ էի նրան օգնում խոհանոցում: Բանակում ծառայելու տարիներին էլ ճաշարանում օգնում էի խոհարարներին: Այդպես էլ որոշեցի մասնագիտանալ, ստացա համապատասխան կրթություն եւ տեղափոխվեցի Երեւան: Մոսկվայում աշխատածս տարիների ամենահիշարժան դեպքը մերձմոսկովյան քաղաքների ռեստորանների մրցույթն էր, ես ներկայացրել էի Կիլիկյան Հայաստանի խոհանոցային ավանդույթներով եփված ձկնային ուտեստ: Այն հավանության արժանացավ, շատերի ուշադրությունը գրավեց: Մեզ մոտ շատերն անգամ չգիտեն, որ ձկնային ճաշատեսակները հայկական խոհանոցում շատ հին պատմություն ունեն. չէ՞  որ Կիլիկիան ծովային երկիր է, Կիլիկյան թագավորության շրջանում մեզ մոտ  ծովային խոհանոցը, ձկնային ճաշատեսակները շատ տարածված էին: Մերը մոռացել ենք եւ զարմանում, հիանում ենք` համտեսելով մյուս ժողովուրդների ձկնային ուտեստները: Խոհանոցի առումով անգամ մի քիչ օտարամոլ ենք: Հայկական խոհանոցը միայն քաբաբ-խորովածով, դոլմայով չի սահմանափակվում, մենք  ազգային ուտեստներ, ճաշատեսակներ ունենք, որ ամբողջ աշխարհին են զարմացնում ու հաճույք պատճառում:

-Այդպե՞ ս է, թե՞  ինձ է թվում, որ Հայաստանում խոհարարությունը կնոջ մասնագիտություն է:

-Ամբողջ աշխարհում հակառակ կարծիքն է իշխում: Լավագույն խորհարարները տղամարդիկ են: Ես կարծում եմ, որ եթե սիրում ես մասնագիտությունդ, նվիրումով ես անում գործդ, կարող ես հաջողության հասնել: Ես սիրում եմ այս աշխատանքը: Երկրորդ մասնագիտությամբ նկարիչ եմ, ավարտել եմ Խ.Աբովյանի անվան մանկավարժական համալսարանի կերպարվեստի բաժինը: Խոհանոցը եւս ստեղծագործական միջավայր է, եւ մասնագիտություններս միմյանց լրացնում են, ես հաճույք եմ ստանում մարդկանց գեղեցիկ, հաճելի կերակուր մատուցելուց, դրանք նրբաճաշակ, հետաքրքիր ձեւավորելուց: Շատ կարեւոր է, որ  մարդն ուտի ոչ միայն քաղցը հագեցնելու, այլեւ հաճույք ստանալու համար:

-Իսկ ապագա կողակիցդ նույնպե՞ ս պետք է հմուտ խոհարար լինի:

-Շատ կուզենայի, որ ապագա կինս համեղ եփել-թխել իմանար, յուրօրինակ լիներ նաեւ խոհանոցում: Ես ինքս տանը հիմա չեմ պատրաստում: Պատկերացրեք, ամբողջ օրն աշխատում եմ, օրս գրեթե խոհանոցում է անցնում, դա իմ մասնագիտությունն է, բայց ես կուզեի, որ տանն արդեն կինս եփեր ինձ համար: Ինչ խոսք, տղամարդուն գրավելու կնոջ զինանոցում նաեւ համեղ պատրաստելու արվեստի «զենքեր» պետք է լինեն:

-Լեւոն, ապագա ի՞ նչ ծրագրեր ունես:

-Երազում եմ սովորել աշխարհահռչակ խոհարար Պոլ Բոլքյուզի դպրոցում: Ինչպես նաեւ հրատարակել իմ գիրքը: Հայ ազգագրագետների, Ազգային գրադարանի եւ Մատենադարանի աջակցությամբ հիմա մի գիրք եմ պատրաստում, որտեղ կլինեն նյութեր հայկական էթնիկ խոհանոցի պատմության մասին: Շատ զայրացա, երբ վերջերս Թուրքիան հարիսան ներկայացրեց որպես թուրքական խոհանոցի ուտեստ: Հարիսան մուսալեռցիների ավանդական ուտեստն է եղել եւ այսօր լայն տարածում ունի հայկական խոհանոցում: Մենք նախաձեռնեցինք եւ «Փարիզյան սուրճ» սրճարանի նախկին տնօրեն Աշխեն Գործունյանի հետ այստեղ հրավիրեցինք ֆրանսիական հայտնի «Վոյաժ» հեռուստահաղորդման նկարահանող խմբին եւ նրանց հետ հայկական խոհանոցի մասին մի մեծ հաղորդում պատրաստեցինք, որը ցուցադրվեց Ֆրանսիայում: Ես ուզում եմ, որ պատմական ճշմարտությունն այլեւս չոտնահարվի, եւ որ ինքներս էլ հասկանանք, որ մեր խոհանոցը մեր մշակույթի մի մասն է, մեր ազգային նկարագրի բաղադրիչը, եթե կուզեք` մի կոդը, եւ մենք պետք է կարողանանք պահել այն: Երազանք ունեմ` տիկին Աշխենի աջակցությամբ Փարիզում բացել Հայկական սրճարան, որտեղ կմատուցվեն հայկական էթնիկ խոհանոցի ուտեստներ: Վերջում կանանց միամսյակի առթիվ սիրով մի բաղադրատոմս եմ ուզում նվիրել մեր կանանց:

Զրուցեց Ն.ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆԸ

www.eter.am

Կարիերա

ԱՐՑԱԽԸ ՀՈԳԱՏԱՐ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՆԵՐԻ ԿԱՐԻՔ ՈՒՆԻ

Օրեր առաջ «Հայաստանի փոքրիկ երգիչներ» երգչախմբի հետ մեկնեցինք Արմավիրի «Տիգրան Մեծ» ռազմամարզական վարժարան: Հայոց բանակի 20-ամյակի կապակցությամբ երգչախումբը համերգային ծրագիր էր կազմակերպել վարժարանի սաների համար: Ամբողջ ճանապարհին ավտոբուսի մեջ երախաների ուրախ երգն էր հնչում: Երբ փոքրիկները որոշեցին, մի քիչ հանգստանալ, ես էլ որոշեցի ծանոթանալ նրանց երիտասարդ խմբավարի հետ: Մենք այսօր արդեն ընկերներ ենք. Լունարան դարձավ ինձ իմ սիրելի Արցախին կապող եւս մի հրաշալի մարդ` իսկական արցախցի: Արցախում հիմա խաղաղություն է, բայց այստեղ ամեն բնակիչ իրեն զինվոր է զգում ամեն օր ու ամեն ժամ: Լունարան եւս զինվոր է, որովհետեւ ծառայում է մեր ծնողների արյամբ ազատագրված հայրենի Արցախի շենացման գործին: Պարբերաբար անդրադարձել ենք այն ցավալի խնդրին, որ գյուղերից, սահմանամերձ գոտիներից երիտասարդները գալիս են Երեւան` բարձրագույն կրթություն ստանալու եւ այլեւս չեն վերադառնում իրենց հայրենի օրրանը, այնինչ հատկապես մեր հյարենիքի սահմանամերձ հատվածներում այսօր երիտասարդ մասնագետների կարիք կա: Երիտասարդությունը գյուղում ապրել, աշխատել չի ուզում, բայց Լունարա Համբարձումյանն իր գործով ապացուցում է, որ ոչ բոլորն են այդպես վարվում:


-Մանկության տարիներին նկատելի՞  էին երաժշտական հակումները: Մանկությունը պատերազմի թոհուբոհի մեջ անցկացրած աղջնակին ի՞ նչն էր կապում երաժշտության հետ:


-Մայրս պատմում է, 1988-ին, երբ ես երկու տարեկան էի, եւ արցախյան շարժումը նոր էր սկսվել, ինքն աշխատում էր Ասկերանի երաժշտական դպրոցում որպես խմբավար:  Ինձ  իր հետ տանում էր համերգների, թեպետ շատ վտանգավոր էր` անցնում էինք թուրքական գյուղերի միջով: Երեւի դա ճակատագիր էր. մեր 4 քույր-եղբայրներից միայն ես բախտ ունեցա ունկնդրելու մայրիկիս երգչախմբի համերգները, հետո էլ ինքս դարձա խմբավար: Նա պատմում է, որ ռմբակոծությունների ժամանակ մեր ուշադրությունը շեղելու համար բարձր երգում էր, որպեսզի չվախենայինք:

-Ինչո՞ ւ որոշեցիր ընդունվել Կոնսերվատորիա:


- Սովորում էի Ստեփանակերտի Ֆիզիկամաթեմատիկական թեքումով դպրոցում: Ութերորդ դասարանում էի, արդեն խոսում էինք իմ ապագա մասնագիտության մասին: Մայրս երազում էր, որ ես նույնպես խմբավար դառնամ: Ընդունվեցի Ստեփանակերտի Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանը, սովորում էի Կարինա Մինալյանի դասարանում: Այդ տարիներին անընդհատ մասնակցում էի մանկական երգչախմբային մրցույթների, արժանանում առաջին մրցանակների: Սովորում էի գերազանց, ուստի Երեւանի պետական կոնսերվատորիայում պետպատվերով սովորելու հնարավորություն ստացա: Վախվորած մեկնեցի Երեւան, որովհետեւ այնտեղ ինձ կյանքի մի նոր փուլ էր  սպասում: Կոնսերվատորիայում ինքներս պիտի ընտրեինք մեր մասնագիտության դասախոսին: Մաեստրո Տիգրան Հեքեքյանի անունը ծանոթ էր ինձ, ես ընտրեցի հենց նրան, դա իմ կյանքի կարեւոր եւ պատասխանատու որոշումներից մեկը: Հպարտ եմ, որ ուսանել եմ իմ սիրելի մաեստրոի մոտ: Շատ բան եմ սովորել նրանից` ոչ միայն մասնագիտական, այլեւ մանկավարժական հմտություններ: Սովորելու ընթացքում մաեստրոն առաջարկեց միաժամանակ աշխատել երկու երգչախմբերում` Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական դպրոցի առաջին դասարանցիների երգչախմբի եւ Հայաստանի Ամենափոքրիկ երգիչների հետ: Դժվար էր ուսումն ու աշխատանքը համատեղել, այն էլ` տնից, ծնողներից հեռու ապրելով: Այդ տարիներին ես նաեւ երգում էի «Արեգա» նորաստեղծ երգչախմբում, եւ շատ բան սովորեցի մեր խմբավար Գայանե Բաղդասարյանից:



-Դու ընտրել ես խմբավարի մասնագիտություն: Այսօր հայ իրականության մեջ երգչախմբային մշակույթն այնքան էլ զարգացած չէ. մտավախություն չունեի՞ ր, որ աշխատանք չես գտնի:


-Ուսումնարան ընդունվելու  ժամանակ գիտեի, որ խմբավարության բաժինն ավարտողներն իրավունք ունեն նաեւ դասավանդելու դաշնամուր, սելֆեջիո, երաժշտական գրականություն: Այսինքն` գիտեի, որ աշխատանք կգտնեմ: Բայց երբ աշխատեցի իմ մասնագիտությամբ, երգչախմբային արվեստն ինձ լիովին կլանեց:






-Հետո մաեստրոն քեզ հորդորեց վերադառնալ Ստեփանակերտ: Հետպատերազմյան Արցախում, որտեղ սահմանամերձ գյուղերում կրակոցները դեռ չեն դադարել, բարդ չէ՞  ր երիտասարդ խմբավարի համար երգչախումբ հավաքելը եւ առաջ քայլելը:

ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղի երգչախումբը

-Անկեղծ ասած, ես այնքան էի կապվել իմ աշակերտների, իմ երգիչների հետ, որ մեծ ցավ էի զգում: Չէի պատկերացնում ինձ առանց այդ փոքրիկ, համով «ճտերի»: Բայց այդ շրջանում թե մաեստրոն, թե մայրս անընդհատ հորդորում էին ինձ  վերադառնալ Արցախ, եւ իմ ստացած ողջ գիտելիքները ու մանկավարժական փորձը փոխանցել Արցախի երեխաներին եւ սկսնակ խմբավարներին: Ես տուն վերադարձա: Սկզբում շատ ու շատ խոչնդոտների հանդիպեցի: Ուխտ էր արել ` Մարտակերտի Վանք գյուղում երգչախումբ ստեղծել եւ սովորեցնել Մակար Եկմալյանի «Պատարագը», որը նրանք պիտի կատարեյին ամեն կիրակի Գանձասարում: Ուզում էի, որ ամեն ուխտավոր լսեր, հիանար ու  մտապահեր մեր արվեստի թանկարժեք գոհարները: Իմ կարեւոր նպատակն էր նաեւ`  ուսումնարանում դասավանդելը, ուսանողներ ունենալը, որոնց կփոխանցեի իմ գիտելիքները, կհորդորեի նրանց, որ գնան ու երգչախմբեր ստեղծեն Արցախի տարբեր գյուղերում ու շրջաններում: Շնորհիվ մաեստրոյի, Պարգեւ Սրբազանի եւ դպրոցի տնօրեն Վարյա Ավանեսյանի` Վանքի երգչախումբը ստեղծվեց: Սակայն ուսումնարանում ուսանողների սակավության պատճառով խմբավար ուսանող չունեցա, բայց ինձ հատկացրին գործնական պարապմունքների ժամեր, որի համար շնորհակալ եմ ԼՂՀ Մշակույթի նախարար Նարինե Աղաբալյանին: Հույս ունեմ, որ առաջիկա սեպտեմբերին վերջապես ուսանող կունենամ, եւ նրան կհաղորդեմ իմ գիտելիքները: Ստեփանակերտում ինձ հրավիրեցին աշխատելու Մանկապատանեկան ստեղծագործական կենտրոնում: Այստեղ հավաքեցի 40 հոգանոց երգչախումբ, որը 6 ամսում հասցրեց ճանաչվել ու սիրո արժանանալ: Երգչախմբում երգելու ցանկություն ունեցող երեխաների թիվն օրեցօր ավելանում է:


 -Չես մտածո՞ ւմ Երեւան վերադառնալու մասին:


 - Երբ եկա Արցախ եւ սկսեցի Վանքում երեխաներին հավաքել, հենց այդ պահից  կապվեցի նրանց: Չեմ մոռանում նրանց պարզ աչքերը, դեմքի միամիտ, մաքուր արտահայտությունը: Երբ առաջին անգամ բարձրացրի ձեռքերս նրանք ապշաճ ինձ նայեցին. առաջին անգամ էին խմբավարի ժեստերին ծանոթանում: Այժմ նրանք երգում են ամբողջ «Պատարագը», հինգ ամսվա ընթացքում ունեցան չորս ելույթ: Արցախում ինձ պահում են դեռ չիրագործված նպատակներս: Ես իմ պարտքն եմ համարում` Արցախի երեխաների համար բացել անսահման հրաշքներով լի երաժշտության դարպասները:


-Ի՞ նչ  մասնագիտական հեռանկարներ կան, ի՞ նչ երազանքներ:


-Օ, երազանքները շատ են: Կարծում եմ` դրանք բոլորն իրագործելի են: Երազում եմ, որ իմ ստեղծած խմբերը դառնան որակյալ երգչախմբեր, ունենան բազում համերգներ թե Հայաստանում, թե հատկապես եվրոպական տարբեր երկրներում:
Իսկ ամենամեծ երազանքս այն է, որ Արցախն ու հայ ժողովուրդն այլեւս պատերազմ չտեսնեն:  Թող լինի միշտ արեւը, կապույտ երկինքը եւ իրար բարին կամեցող մարդիկ:

Ն.ԹՈԽՍԱՆՑ

www.eter.am

Կրթություն և գիտություն

ՄՀԵՐ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. «ՄԵՐՕՐՅԱ ՊԱՏԵՐԱԶՄՈՒՄ ԱՄԵՆԱՀԶՈՐ ԶԵՆՔԸ ԳԻՏԵԼԻՔՆ Է»

Խորհրդային կրթական համակարգում, հատկապես բուհական ուսուցման ոլորտում ընդունված էր` դասախոսը պետք է «լեկցիա» կարդար, ուսանողը պետք է սղագրեր: Այսօր էլ որոշ բուհերում չեն ձերբազատվել  «լեկցիա»  հասկացությունից, որն էլ ուսանողի համար հաճախ դառնում է գիտելիքի միակ աղբյուրը: Մինչդեռ տեխնոդարաշրջանն այսօր թույլ է տալիս դասապրոցեսը կազմակերպել  արդիական մեթոդներով` սլայդների, ֆիլմերի, տեսանյութերի ցուցադրմամբ,  համակարգչային այլ հնարավորությունների կիրառմամբ: Աշխարհի շատ երկրներում գործում է անգամ ՙօնլայն՚ ուսուցման մեթոդը: Մերօրյա շատ գիտական ճյուղերի  մատուցման, ուսուցման մեթոդիկան թարմացումների կարիք ունի: Կրթական համակարգում առկա մեթոդական տարբեր խնդիրների շուրջ զրուցում ենք ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի վիրտուալ հայագիտության և տեղեկատվության  բաժնի վարիչ, պատմական գիտությունների թեկնածու Մհեր Հովհաննիսյանի հետ:

-Պարոն Հովհաննիսյան, որո՞ նք են ժամանակակից պատմագիտությ՞ան խնդիրները, եւ ի՞ նչ անելիքներ ունի երիտասարդ պատմաբանը:

-Թե° դպրոցներում, թե° բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում առաջնային է պատմություն առարկայի դասավանդման մեթոդական խնդիրը: Ներքին եւ արտաքին քաղաքականության արդի մարտահրավերներն ուղղակի պարտադրում են, որ մենք զինված լինենք հարուստ գիտելիքով, մասնավորապես` ինքնաճանաչողական: Հիմա պատերազմներն ընթանոււմ են այլ դաշտերում` համացանց. տեղեկատվական, գիտավերլուծական կայքեր, սոցիալական ցանցեր, էլեկտրոնային հանրագիտարաններ: Խոշոր հաշվով` քարոզչական ոլորտում: Մենք այսօր խնդիր ունենք պատմությունը նոր սերնդին ներկայացնելու ոչ թե որպես թվերի ու անուն-տեղանունների մի ձանձրալի համակարգ, այլ կարեւոր մի գիտություն, որը կնպաստի նրանց, իբրեւ քաղաքացու, գաղափարական զարգացմանը: Մենք պետք է կարողանանք այսօրվա երիտասարդին ներկայացնել տիրող իրականությունը եւ պատմության դասերի պարզաբանմամբ, քննարկումներով նպաստենք, որ նրա մոտ հարցեր ծագեն, որոնց պատասխանը նա փորձի փնտրել-գտնել այլևայլ տեղեկատվական հարթություններում: Մենք պետք է նպաստենք վերլուծական մտքի զարգացմանը, ինքնուրույն եզրակացությունների, դատողությունների ի հայտ գալուն:

-Պարոն Հովհաննիսյան, չե ՞ք կարծում, որ համացանցն այսօր ինչ-որ առումով վտանգավոր ինֆորմացիոն աղբյուր է, չէ՞  որ այստեղ ամեն օր ու ժամ խեղաթյուրվում է ճշմարտությունը:

-Այո, հատկապես մեր հարեւանների կողմից շարունակաբար խեղաթյուրվում է մեր ժողովրդի պատմությունը: Մի խնդիր, որի հակահարվածը մենք արդեն իրականացնում ենք` շատ դեպքերում հանդես գալով նախահարձակ քայլերով.  ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը արդեն չորս տարի է, իր հիմնադրումից ի վեր, անհրաժեշտ հայագիտական ուսումնասիրությունների թվայնացման ու սեփական հրատարակությունների էլեկտրոնային տարբերակների միջոցով հագեցնում է իր իսկ համացանցային հայագիտական թվով ութ կայքերը: Ուրախալի է, որ վերջին շրջանում հայագիտությանը այս կամ այն չափով առնչվող ՀՀ  մի շարք գիտահետազոտական կառույցներ ևս հետզհետե նման քայլեր են իրականացնում:   Ուստի միանշանակ կարելի է ասել, որ համացանցում անհնար է չգտնել բազմազան նյութեր` այն էլ  հայ ժողովրդի պատմության վերաբերյալ, եւ այստեղ է, որ անհրաժեշտ է մասնագետի օգնությունը` թե° բուհում, թե° դպրոցում: Նա պետք է ոչ թե դասախոսությունը զուտ լեկցիայի ձևով մատուցող լինի, այլ` ուղղորդող: Դասախոսը կարող է մասնագիտական ուսումնասիրությունների ցանկ հանձնարարել, համացանցային աղբյուրներ նշել, որ ուսանողը գնա, ինքնուրույն փնտրի, անգամ հակասող փաստեր գտնի: Այդ ամենը լսարանում պետք է քննարկել, վերլուծել, գտնել ճշմարիտն ու ճշգրիտը: Ակնհայտ է նաեւ, որ այսօր ոչ բոլոր ուսանողներն են պատրաստ ինքնակրթությամբ, գիտելիք պեղելով, փնտրելով կրթվել: Սա արդեն այլ թեմա է, կրկին շատ մտահոգիչ:

-Բայց բուհական եւ դպրոցական դասագրքերը հաճախ լռում կամ բավարար չափով չեն ներկայացնում են մեր օրերում կատարվող պատմական շատ կարեւոր իրադարձությունների, ասենք` հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների մասին: Տարիներ հետո մեր սերունդներին մենք մեր օրերի մասին պատմագիտական ի ՞ նչ նյութ ենք թողնելու:

-Համաձայն եմ, բայց մենք արդեն նոր ծրագրեր, ուսումնական ձեռնարկներ ու դասագրքեր  ենք մշակում բացը լրացնելու համար:

-Երիտասարդական շատ կազմակերպություններ միջազգային տաբեր գիտաժողովներ են կազմակերպում, որոնք ֆինանսավորվում են եվրոպական երկրների կողմից, Արեւմուտքից, որոնց մասնակցում են տարածաշրջանի բոլոր պետությունների ներկայացուցիչներ: Եվ մեր երիտասարդները հաճախ անպատրաստ են ներկայանում այդ գիտաժողովներին:

-Բայց քիչ չեն նաեւ այն դեպքերը, երբ մեր ասպիրանտները փայլուն զեկույցներ են ներկայացնում նման հանդիպումների ժամանակ: Նման հանդիպումները, անգամ սոցիալական ցանցերի միջոցով շփումները նպաստում են, որ երիտասարդները գիտակցեն տեղեկացված լինելու անհրաժեշտությունը: Համացանցի միջոցով շփվելով` նոր սերունդը կամա-ակամա խոսում է մեր երկրի մասին, սկսում է ուսումնասիրել, ծանոթանալ, որովհետեւ դա պահի եւ ժամանակի հրամայականն է դառնում: Դա անհրաժեշտ է նրան շփման համար:

-Այսօր համացանցը նաեւ քաղաքական քարոզչության դաշտ է:

-Ցավոք, այդ գիտակցական մակարդակը դեռ չկա մեր երիտասարդների մոտ, նրանք հիմնականում ժամանցի համար են օգտագործում սոցիալական կայքերը, այնինչ կարելի է այդ կայքերի միջոցով կարեւոր աշխատանք կատարել: Կրթվածության եւ տեղեկացվածության ընդհանուր մակարդակը պետք է բարձրանա: Ես կարծում եմ, որ մենք, ի վերջո, կկարողանանք հաղթել մեր օրերի տեղեկատվական դաշտի այս պատերազմում նույնպես:

Ն.ԹՈԽՍԱՆՑ

www.eter.am

Կրթություն եւ Գիտություն

ՎԱՀԵ ԱՐՍԵՆ. «ՄՏԱՎՈՐԱԿԱՆ ԲԱՌՆ ԱՐԺԵԶՐԿՎԱԾ Է»

Երեւանը` գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք: Ո՞րն է երիտասարդ գրողի անելիքը, ի՞նչ խնդիրներ ունի այսօր երիտասարդ մտավորականը, ինչո՞ւ մեր ժամանակը չի ծնում մերօրյա Չարենցներ, Սեւակներ: Իսկ գուցե ծնո՞ւմ է: Այս եւ հարակից մի շարք հարցերի շուրջ զրուցում ենք բանաստեղծ, ԵՊՀ արտասահմանյան գրականության ամբիոնի դոցենտ Վահե Արսենի (Արսենյան) հետ:


-Պարոն Արսենյան, այս տարի մեր մայրաքաղաքը հռչակվել է գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք: Որպես ժամանակակից գրող, Դուք Երեւանն իրո՞ք համարում եք այդպիսին:


-Նախ եւ առաջ Երեւանը պետք է քաղաք լինի, հետո` մայրաքաղաք եւ հետո նոր գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք: Բայց մեր քաղաքում այսօր գրողին չեն ճանաչում, «մտավորական» բառն արժեզրկված է: Երեւանը փողի ու իշխանության քաղաք է, նյութապաշտության քաղաք: Այս միջավայրում ինչպե՞ս կարող է գիրքը տեղավորվել:  Դա էլ է փուչիկ, ինչպես ամեն բան, ինչպես «Երեւանը մենք ենք», «Հայաստանը դու ես», «Իմ երգն իմ զենքն է» եւ այլն: Ես քաղաքապետարանի շենքի մոտից եմ գալիս, որտեղ մի խումբ երիտասարդներ փորձում են փրկել մի կտոր Երեւանը: Նրանք պայքարում են Մաշտոցի այգում տեղի ունեցող ծառահատումների դեմ: Եվ այն մարդկանց, ովքեր ամեն օր ինչ-ինչ լոզունգներ են տարածում եւ մեծ-մեծ խոսում են երեւանցու եւ Երեւանի մասին, նրանցից եւ ոչ մեկին չտեսա բողոքողների շարքերում: Ցավոք, այսօր քիչ չեն այն մտավորականները, ովքեր կարծում են, որ պաշտոնյայի համակրանքն ու թեւատակն ավելի լավ է, քան այգին: Տեսնում ես, թե որքանով են կապված գիրքն ու ծառը... Նաեւ նույն բաղադրությունն ունեն: 
Ցավալի է, որ հոգեւոր արժեքները մղվում են տասներորդ պլան, ժողովրդին ամեն օր ու ամեն ժամ եթերային աղբ է հրամցվում` սերիալներ, ոչինչ չասող հարցազրույցներ: Վերջերս էլ նոր բան է նկատվում. մի հաղորդման հաղորդավարուհին զրույցի է հրավիրում մյուս հաղորդման հաղորդավարին, առավոտյան ծրագրի հյուրը երեկոյան ծրագրի հաղորդավարն է, երեկոյանինը` առավոտյանը, շարունակ նույն, ոչինչ չանող ու չասող մարդիկ են: Բոլորը երգում են, պարում են, ոչ մի հեռուստաալիք ինտելեկտուալ բանավեճեր չի ծավալում, ոչ ոք լուրջ թեմաներից չի խոսում: Որովհետեւ ձեռնտու չէ հասարակության մեջ անհատների ձեւավորմանը նպաստել: Անհատը միշտ էլ վտանգ է ներկայացնում հասարակության համար, ահա թե ինչու մշտապես պայքար կա անհատի դեմ: Անհատին անգամ հասարակ ժողովուրդը չի սիրում:


-Մեր հասարակությունը, հատկապես երիտասարդությունը, կարծեք թե այլեւս նույն վերաբերմունքը չունի գրքի հանդեպ, ինչ կար տարիներ առաջ: Ո՞րն է պատճառը:


-Գիրքը մեր տանը միշտ մեծ արժեք է եղել: Ես այն երջանիկներից եմ, որ մանուկ հասակում ծննդյանս օրերին գիրք եմ նվեր ստացել ու սպասել եմ հյուրերի հեռանալուն, որ ուսումնասիրեմ-կարդամ այն:
Գիրքն ինձ համար առաջին հերթին էներգետիկ եւ ոչ թե ինֆորմացիոն կրիչ է: Ես գրում եմ մի գիրք, նրա մեջ էներգիա եմ դնում, այդ գիրքը հասնում է ընթերցողին, եւ յուրաքանչյուր ոք յուրովի` իր ընկալումներով այդ գրքի մեջ նորից էներգիա է դնում, որը դարձյալ մի մարդուց մյուսին  է փոխանցվում: Արվեստի էներգիան բավական զորեղ է, այդ էներգիան հնարավոր չէ ստանալ համացանցի կամ էլեկտրոնային գրքի միջոցով, որը կարդում ես, ըմբռնում ես ինֆորմացիան, բայց հոգեւոր նույն էներգիան չես ստանում: Ո՞վ կարող է բացատրել` ո՞րն է պատճառը, որ մենք ավելի անկեղծ աղոթում ենք հին` խնկահոտ, սեւացած պատերով եկեղեցում, երկյուղածությամբ ենք թերթում հին գիրքը: Կարծում եմ` պատճառն այն է, որ այդ հին գրքի մեջ ավելի շատ էներգիա կա, մի մարդուց մյուսին անցնելիս գիրքը երկա¯ր ճանապարհ է կտրել, հարստացել է: Բայց այսօր դա քչերին է հետաքրքրում: Ոչ մի քաղաքակիրթ երկրում դուք չեք տեսնի այսչափ ճոխ ու զեխ կյանք, ոչ մի երկրում չեք տեսնի նման ճոխ մեքենաներ, մենք կորցնում ենք հոգեւորը:


-Սա կապ ունի՞ հասարակության կրթվածության մակարդակի հետ: Մեր բուհերի տված կրթության հետ:


-Բուհը ընդամենը գիտելիք է վաճառում, եւ համոզված եմ, որ այդ անում է բարձր մակարդակով:  Դրա վառ վկայությունը ԵՊՀ-ում սովորող բազմաթիվ օտարերկյա ուսանողներն են: Ցավալի խնդիրը մասնագիտություն ստացողների անհամաչափ բաշխվածությունն է: Այստեղ արդեն պետությունն անելիք ունի, պետք է լուծի զբաղվածության խնդիրը, որպեսզի բոլորը չցանկանան դառնալ իրավաբան եւ տնտեսա•ետ, հետո էլ տաքսի վարեն: Վատ է, երբ երիտասարդությունը գյուղում ապրել, աշխատել չի ուզում, բոլորը գալիս են Երեւան, Երեւանը գերբնակեցվում է, բոլորը դառնում են իրավաբաններ եւ դիվանագետներ, այսօր արդեն մեռնող մասնագիտություններ կան: Ես, օրինակ, հաճույքով կապրեի եւ կաշխատեի գյուղում, եթե խրախուսվեր ֆերմերային մշակույթը, եթե ֆինանսավորվեր այդ ոլորտը: Այսօր Հայաստանում այնպիսի հարկային համակարգ է գործում, որի պայմաններում, բնականաբար, գյուղական երիտասարդությունը չի ցանկանա մնալ եւ ապրել գյուղում, բոլորը փախչում են գյուղից: Զավեշտ է. այն, ինչը կարելի է մեզ մոտ արտադրել, ներկրում են դրսից: Ինչո՞ւ պետք է սոխը, սխտորը, օրինակ, Պարսկաստանից ներկրվի եւ վաճառվի տեղական նույն արտադրանքից էժան:


-Իսկ ի՞նչ հարցեր է արծարծում ժամանակակից գրականությունը: Ինչո՞ւ այն հետաքրքրություն չի առաջացնում երիտասարդ ընթերցողների մոտ:


-Մարդու գոյության իմաստի որոնում. օրեցօր փոփոխվող, անկայուն աշխարհում գտնել կայունություն, գտնել հույսի ճյուղ, որից կարելի է կառչել եւ իմաստավորել սեփական կյանքը: Երիտասարդների մի մասն, իրոք, սիրում է գրականություն, հատկապես, երբ գրականությունը նրանց անկեղծորեն եւ ազնիվ ես մատուցում, եւ ամենակարեւորը, ինքդ էլ այդպես ես ապրում իրական կյանքում: Իսկ ի՞նչն է խանգարում. բազմազբաղ կենցաղն ու ժամանակի ագրեսիան, մենք չափազանց ագրեսիվ կյանքով ենք ապրում: Անընդհատ ինչ-որ բան չենք հասցնում, մարդիկ մի քանի տեղ են աշխատում ոչ թե լավ ապրելու, այլ ընդամենը գոյատեւելու համար: Այս կենցաղապատումով էլ ի¯նչ արվեստ... Եվ այդ ագրեսիան օրեցօր բազմապատկվում է: Անգամ փողոցում մենք միմյանց հայացք չենք հանդուրժում, մենք կորցրել ենք մեր հավատը: Մարդը հոգեւոր արժեք այլեւս չի որոնում, ամեն ինչ տարվում է ռոբոտացման: Այսօր հեռուստատեսությունն ու համացանցն աշխատում են ի վնաս մեր ժողովրդի, մեր կյանքում դրական լիցքերը քիչ են: Սիմֆոնիկ երաժշտությունը շատերի ուղեղում աղերս է գտնում միայն հոգեհանգստի արարողության եւ սգո օրվա հետ: Մենք անգամ ազգային արժանապատվություն չունենք, այսօրվա աճող սերնդի ներկայացուցիչը բարձրաձայնում է, թե ադրբեջանական մելիզմներն իր ականջին հաճելի են եւ անմիջապես հայտնվում է հանրայինի ուղիղ եթերում...


-Այսինքն` մտավորականը հասկացված չէ՞:


-Իսկ ի՞նչ է անում այսօրվա մտավորականը: Ժամանակին նաեւ մեր թշնամին գիտեր հայ մտավորականի արժեքն ու դերը: Հիշենք, որ 1915-ի ապրիլին Օսմանյան կայսրությունում առաջին հերթին գլխատվեց հայ մտավորականությունը: Մեր օրերում շատերը ծախվեցին, Մաշտոցի այգու հանդեպ վերաբերմունքը անփոխարինելի լակմուսի թուղթ էր ստուգելու հայ որոշ «մտավորականների» ծախվածության աստիճանը:


-Իսկ գուցե երիտասարդ սերնդի պահանջմունքնե՞րն են այլ:


-Երիտասարդ սերունդը խիստ բեւեռացված է: Ես այսօր տեսնում եմ պայքարող, Մաշտոցի այգուն տեր կանգնել ցանկացող, իր իրավունքների համար պայքարող, չծախվող երիտասարդի եւ, միեւնույն ժամանակ, «կարիերիստ», քծնող, հանուն պաշտոնի ամեն ինչի պատրաստ մարդկանց: Ահա այս հակասության մեջ  ծնվում ու շարունակվում է կյանքը, եւ ես հավատում եմ, որ այս մշտնջենական պայքարի մեջ մի օր կծնվի այն, ինչ մենք, իրոք, ուզում ենք տեսնել եւ ունենալ:

Ն.ԹՈԽՍԱՆՑ

ՏՎԵՔ ՈՒՍԱՆՈՂԻՆ ԿՐԹԱԹՈՇԱԿ, ԵՎ ՆԱ ՎԱՂԸ ԿԱՇԽԱՏԻ ՁԵԶ ՀԱՄԱՐ

Գիտության ոլորտում եւ մեր կրթական համակարգում առկա խնդիրները, աշխատաշուկայի պահանջարկը, գիտության, կրթության հանդեպ ձեւավորված հասարակական վերաբերմունքը, ամերիկյան ու եվրոպական փորձի ներդրմանն առնչվող հարցերը մշտապես գտնվում են մեր ուշադրության կենտրոնում: Այս անգամ այդ հարցերի մասին զրուցում ենք ԵՊՀ սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի կիրառական սոցիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ Արթուր Աթանեսյանի հետ:


-Պարոն Աթանեսյան, նախ խոսենք մեզանում ձեւավորված գիտական մշակույթի մասին: 

-Գիտական մշակույթը Հայաստանում խոր արմատներ ունի, դարերի պատմություն: Թվում է` արեւմտյան երկրներում տարածում ունեցող շատ մասնագիտություններ մենք նրանցից այսօր փոխ ենք առնում, սակայն իրականում դրանցից շատերն արդեն տասնյակ տարիների պատմություն ունեն: Օրինակ` սոցիոլոգիայի բաժինը առաջիններից էր Երեւանի պետական համալսարանում իր հիմնադրման պահին` 1919-ին: Մենք շարունակ խոսում ենք խորհրդային շրջանի կրթական համակարգի, արեւմտյան երկրների, եվրոպական երկրների կրթական մշակույթի մասին, բայց մոռանում ենք, որ մինչեւ խորհրդային համակարգի հաստատումը, նախքան արեւմտյան ու եվրոպական տարրերի ներմուծումը, Հայաստանում եւ սփյուռքում գործող հայկական կրթօջախները պատրաստում էին բարձրակարգ մասնագետներ: Նրանցով մենք մինչեւ օրս հպարտանում ենք: Խորհրդային կրթական համակարգը նույնպես կարեւոր դեր խաղաց հայաստանյան գիտական ավանդույթների փոխակերպման եւ զարգացման գործում: Այն միասնական էր ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետությունների համար եւ դրանով իսկ գիտակրթական համակարգի գլոբալացման յուրօրինակ փորձ էր:

-Հայաստանյան մի շարք բուհերում ներդրվող Բոլոնիայի կրթական համակարգը արդյոք մերօրյա գլոբալացում չէ՞:


:-Այո, եւ նաեւ սրանով են աչքի ընկնում հայաստանյան կրթությունը եւ գիտությունը. մենք ձգտում ենք նորարարությունների եւ միաժամանակ փորձում պահպանել ավանդույթները: Իհարկե, դեռ առաջին քայլերն են, բայց կարծում եմ, որ շուտով արդյունքը կնկատվի:

-Ի՞նչ գնահատական կտաք այսօր մեր երկրում գիտական ոլորտի կառավարմանը:

-Գաղտնիք չէ` Հայաստանը ունի շատ սակավ բնական ռեսուրսներ£ Մեր երկրում միակ ռեսուրսը մարդկայինն է, միակ ներուժը` մարդը: Ցավոք, մենք ճիշտ չենք հաշվառում մեր ունեցած ռեսուրսները: Հաշվարկներ չեն կատարվում նաեւ գիտական աշխատանքների թեմատիկ բաշխման, թեմատիկ ընտրության եւ այլնի առումով: Պետությունը պետք է շահագրգռված լինի, որ զարգանա տնտեսության այս կամ այն ոլորտը, պետք է ուշադրություն դարձնի գիտական մտքի զարգացմանը տվյալ ոլորտում: Այսպիսին պետք է լինի ներքին քաղաքական ռազմավարությունը: Գիտնականը պետք է զգա, որ ինքը պաշտպանված է, իր կարիքն ունեն այս երկրում եւ ինքն էլ պատրաստ կլինի պաշտպանելու պետությունը իր բնագավառում առաջընթաց ապահովելու միջոցով: Իմ ընկերների, ուսանողների մեծ մասը, որ հրաշալի գիտնականներ էին կամ առաջատար մասնագետներ կդառնային մեր պետության համար, այսօր, ցավոք, ապրում եւ աշխատում են այլ երկրներում:

-Պետության ուշադրությունը բավարար չէ, բայց հասարակության վերաբերմունքն էլ, կարծես, հակասական է:


-Այո, որովհետեւ գիտությունն այսօր հասանելի է բոլորին: Ես դեմ եմ, որ բարձրագույն կրթություն ստանալն այսքան մատչելի եւ դյուրին լինի բոլորի համար: Ո՞վ է ասել, որ բոլորը պետք է բարձրագույն կրթություն ստանան: Ամեն տարի տասնյակ դիմորդներ են ընդունվում հայաստանյան բուհեր, ընդ որում` մեծ մասամբ նույն ֆակուլտետները: Բայց ոչ մեկիս համար էլ գաղտնիք չէ, որ մեր երկիրն ունի թույլ զարգացած տնտեսություն, գրեթե չունենք արդյունաբերություն, դիվանագիտական հարաբերությունների առումով առաջընթաց չի գրանցվում, իրավական դաշտում եւս բացթողումները շատ են: Սա նշանակում է, որ հազարավոր դիպլոմավորված անձանց ներհոսքն այս բնագավառներ ապարդյուն են: Եթե շուկան չունի տվյալ մասնագետների կարիքը, պետք է սահմանափակել կադրերի թիվը: Հասկանալի է` հայաստանյան բուհերը ուսանողների թվաքանակի աճով իրենց ֆինանսական խնդիրներն են հոգում եւ, վերջին հաշվով, պետությանը հարկեր վճարում, բայց կարելի է գտնել այս ամենի կարգավորման ավելի արդյունավետ տարբերակներ:

-Առավել եւս, որ հետագայում բուհ ավարտողները աշխատանք չեն գտնում:

-Գլխավոր պատճառներից մեկն այն է, որ բուհերը չեն աշխատում աշխատաշուկայի հետ: Բուհը պետք է պատասխանատվություն կրի իր շրջանավարտին աշխատանքի տեղավորելու առումով: Մեր երկրում ուսումնական պրակտիկա կոչվածը շատ հաճախ ձեւական բնույթ է կրում: Բայց այդպես չպետք է լինի: Բուհի ուսանողը, շրջանավարտը, որն արդեն պրակտիկա է անցել համապատասխան կազմակերպությունում, պետք է հնարավորություն ունենա աշխատանքի տեղավորվելու հենց այդ հիմնարկում: Բուհերը պետք է ամեն տարի մշտազննեն աշխատաշուկայի վիճակը` պարզելու, թե իրենց շրջանավարտների քանի՞ տոկոսն է աշխատում, ո՞ր բնագավառումներում, ի՞նչ հաջողություններ ունի, եւ ըստ այդմ` հաջորդ տարվա գործելակերպի ծրագիր մշակեն:

-Արեւմտյան կրթական համակարգում էական դեր է խաղում կրթաթոշակը. ինչպե՞ս է այն գործում մեր կրթական համակարգում:

-Մեզ մոտ ընդունված է, որ սոցիալապես անապահով պայմաններում ապրող ուսանողները գտնվում են ուշադրության կենտրոնում` ստանալով ուսման վարձի զեղչեր, նպաստներ, բայց շատ քիչ ուշադրություն է հատկացվում բարձր առաջադիմությամբ սովորող ուսանողներին: Սոցիալական պետության գաղափարը մեզանում ընկալվում է որպես սոցիալական աջակցություն թույլերին, դրանով խրախուսվում է թուլությունը, իսկ լավ ունակություններ եւ բարձր առաջադիմություն ունեցողներին վանում ենք պետությունից այնտեղ, որտեղ նրանց ուժը եւ տաղանդը գնահատվում է: Մինչդեռ ուժը եւ շնորհալիությունը ոչ պակաս աջակցության եւ խրախուսման կարիք ունեն: Կրթաթոշակներ պետք է սահմանվեն խելացի ուսանողների համար. աշխատաշուկան վարձատրում է խելացիներին: Առաջին հերթին պետք է ուշադրություն դարձնել մարդկանց, ովքեր, իրոք, կարող են մեր երկրի վաղվա օրվան օգտակար լինել, որ գիտության ոլորտը մրցակցային լինի, զարգանա: Բուհերը պետք է աշխատեն խոշոր գործատուների, արդյունավետորեն գործող եւ ընդլայնվող կազմակերպությունների հետ: Ընդհանրապես Արեւմուտքում համոզված են` տվեք ուսանողին կրթաթոշակ, եւ նա վաղը կաշխատի ձեզ համար: Ստեղծեք կադրեր եւ օգտագործեք նրանց ի շահ երկրի եւ ի շահ ձեր սեփական գործի` օգուտ բերելով նաեւ տվյալ մասնագետին:

Ն.Հ.

«ՎԱՆ» ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՂԵԿԱՎԱՐԸ` ՎԱԶԳԵՆ ՍԻՍԼՅԱՆ

1981 թվականի սեպտեմբերի 24-ին չորս հայ երիտասարդներ` Վազգեն Սիսլյանը, Արամ Պասմաճյանը, Հակոբ Ջուլֆայանը եւ Գեւորգ Կյուզելյանը, գրավեցին Փարիզի թուրքական հյուպատոսարանը եւ 15 ժամ պահեցին իրենց հսկողության տակ: Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակի այս գործողությունը, որը կոչվեց «Վան», առաջինն էր հայ ազատագրական պայքարի նոր շրջանում: Նախ գործողությունը, ապա ՀԱՀԳԲ-ի մարտիկների դատավարությունը ցնցեց ոչ միայն համայն հայությանը, այլեւ աշխարհի շատ ու շատ մարդկանց, որոնք մամուլում, ռադիոյով եւ հեռուստատեսությամբ հետեւում էին այս ամբողջ գործողությանը, դատավարությանը, իսկ հետո լրատվություն էին փնտրում բանտարկված մարտիկների մասին: Նրանցից Արամ Պասմաճյանը, ում կերպարի հիման վրա ռեժիսոր Ռոբեր Քեշիշյանը հետագայում նկարահանեց ֆրանս-հայկական համատեղ «Արամ» գեղարվեստական ֆիլմը, ինքնասպանություն գործեց հենց բանտում (ինչպես եւ ֆիլմում է ներկայացվում), բանտից ազատվելուց հետո մյուսներին կյանքը տարբեր ուղիներով տարավ: Նրանցից Վազգեն Սիսլյանը մի հայ ընկերոջ հրավերով եկավ Խորհրդային Հայաստան: 1990-ականների սկիզբն էր: Արցախյան ազատամարտը եւ սիրած կինը Վազգեն Սիսլյանի կյանքը մեկընդմիշտ կապեցին Հայաստանի հետ: 


-Ծնվել, մեծացել եմ Բեյրութում: Ցանկացած գաղթօջախում հայն իրեն երկրորդ կարգի մարդ է զգում: Հեշտ չէ ապրել օտար երկրում, որքան էլ պայմանները բարեկեցիկ լինեն, դու օտար ես տեղացիների համար: Մեծերից լսում ես, որ նախնիներդ այդ երկրում հայտնվել են, որովհետեւ ցեղասպանություն է եղել, որովհետեւ մեզ մեր հայրենիքից դուրս են արել: Եվ սկսում ես այդ պատմութունների հետեւանքով առաջ եկած հազարավոր հարցերին պատասխաններ փնտրել: Այդ պատասխանները փնտրելու ճանապարհին էր, որ ես` ընդամենը 21 տարեկան երիտասարդս, անդամագրվեցի Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակին:

-Եվ կարճ ժամանակ անց Ձեզ հանձնարարվեց իրականացնել Փարիզի թուրքական հյուպատոսարանի գրավումը: 21-ամյա երիտասարդին ինչպե՞ս հաջողվեց այդ ամենը գլուխ բերել:

-Առավոտյան ժամը 10-ին երկու խմբով` ես եւ Հակոբը, Գեւորգը եւ Արամը, ուղեւորվեցինք դեպի «Բալզակ» սրճարան` այստեղ հանդիպելու եւ հյուպատոսարան մտնելու համար: Ժամը 11£15-ին մուտք գործեցինք հյուպատոսարան: Յուրաքանչյուրս իր որոշակի տեղը գրավեց: Ես ծածկեցի դուռը, Արամը, ռումբը ցույց տալով, գոռաց, որ հյուպատոսարանը գրավված է ՀԱՀԳԲ-ի «Եղիա Քեշիշյան անձնասպանական քոմանտո»-ի կողմից. Եղիա Քեշիշյանը մեր նահատակված ընկերներից էր: Գեւորգը նույնը կրկնեց ֆրանսերեն: Մի թուրք ոստիկան հարձակվեց Գեւորգի վրա, փոխադարձ կրակոցներ եղան, որի պատճառով ոստիկանը սպանվեց: Նշեմ, որ նա միակ զոհը եղավ: Մյուս թուրք պահակները զինաթափվեցին: Գեւորգը զանգահարեց մի շարք թերթերի եւ լրատվական գործակալությունների` հաղորդելով, որ գործողությունն իրականացնում է ՀԱՀԳԲ-ը քաղաքական նկատառումներով, որ հյուպատոսարանը գրավված է, եւ 59 պատանդ գտնվում է խմբի հսկողության տակ: Լրատվական գործակալությունները սկզբում չհավատացին, որովհետեւ հինգհարկանի շենքի երկրորդ հարկում գտնվող հյուպատոսարանի գրավումը չորս մարդու կողմից պարզապես անհավանական էր թվում, մանավանդ եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ շենքն ամբողջությամբ ֆրանսիական ոստիկանության հսկողության տակ էր, իսկ բուն հյուպատոսարանը հսկում էին նաեւ թուրք պահապանները: Ֆրանսիական AFB լրատվական կենտրոնից պատասխանեցին, որ Փարիզում ցանկացած հաստատություն տեսականորեն հնարավոր է գրավել, սակայն թուրքական եւ իսրայելական հյուպատոսարանները անգամ տեսականորեն հնարավոր չէ: Ամեն դեպքում, գործողության սկզբից մոտ մեկ ժամ հետո լրագրողները Հոսման փողոցում էին: Այդ ընթացքում ֆրանսիացի ոստիկաններից մեկը, շենքի hետնամուտքից ներս մտնելով, կրակեց ինձ վրա` ծանր վիրավորելով: Հակոբը նույնպես վիրավոր էր, նրա վիճակը նույնպես ծանր էր: Պատանդների մեծ մասի հսկողությունն իրականացնում էր Արամը, իսկ մյուս մասինը` ես: Նրանց պատմում էի հայ ժողովրդի պայքարի եւ 1915 թվականի կոտորածի մասին: Կոմիսար Բրյուսարը` ֆրանսիական ոստիկանության ամենահմուտ մասնագետներից մեկը, հեռախոսով ցանկացավ բանակցել: Պատուհանից ներքեւ նետվեցին թղթեր, որոնց վրա ներկայացված էին մեր պահանջները: Եվ այսպես` ավելի քան 15 ժամ 59 պատանդ պահելով` մենք ֆրանսիական կառավարության միջնորդությամբ բանակցությունների մեջ մտանք թուրքական կառավարության հետ եւ հանձնվեցինք:

-Որո՞նք էին ձեր պահանջները:

-Անմիջապես ազատ արձակել եւ Փարիզի օդակայան ուղարկել հայր Մանուել Երկաթյանին եւ վիրահատության կարիք ունեցող Հրանտ Կյուզելյանին, որոնք մշակութային եւ սոցիալական ծառայություններ էին մատուցել Թուրքիայում բնակվող հայությանը, ուստի գտնվում էին ազատազրկման մեջ: Անմիջապես ազատ արձակել եւ Փարիզի օդակայան ուղարկել քաղաքական նկատառումներով Թուրքիայում ազատազրկման մեջ գտնվող բոլոր հայ բանտարկյալներին: Պաշտոնական երաշխիքներ տալ, որոնք պետք է ապահովեն հայկական բռնագրավված հողերում եւ Թուրքիայի մեծ քաղաքներում ապրող հայության իրավունքը` անկաշկանդ արտահայտելու եւ զարգացնելու իրենց ազգային, մշակութային եւ կրոնական ավանդույթները: Պաշտոնական երաշխիքներ տալ, որ միջազգային մշակութային կազմակերպություններին պետք է թույլատրվի մշտական հսկողության եւ քննության տակ առնել բռնագրավված հայկական հողատարածքներում գտնվող հայկական մշակութային կոթողները: Փառք Աստծու, «Վան» գործողությունից հետո Արեւմտյան Հայաստանի տարածքում գտնվող հայկական շատ հուշարձաններ այսօր ինչ-որ չափով վերահսկվում են այդ կառույցների կողմից:
Պահանջել էինք նաեւ անմիջապես ազատ արձակել քաղաքական նկատառումներով ձերբակալված եւ թուրքական բանտերում գտնվող 5 թուրք եւ 5 քուրդ հեղափոխական մարտիկների: Պահանջների մի մասը կատարվեց:

-Այս ամենը, սակայն, չորակվեց որպես ազգային-ազատագրական պայքար: Մինչեւ օրս էլ, շատերի համոզմամբ, դա ահաբեկչություն էր: 

-Այո: Մենք դատավարությանը հատուկ էինք պատրաստվել: Մեր պահանջը` բանտում ֆրանսերեն սովորել դատարանում ինքներս մեզ պաշտպանելու համար, ընդունվեց բանտի ղեկավարության կողմից: Սորբոնի համալսարանից հատուկ մասնագետ հրավիրվեց, եւ ես հիմա Սորբոնի համալսարանի վկայական անգամ ունեմ: Մենք դատավարությանը ներկայացանք սափրված, կոստյումներով: Որտե՞ղ եք տեսել նման ահաբեկիչների: Հիշում եմ` դատավարության ժամանակ արված մի լուսանկար, որտեղ մենք նստած ենք երկրորդ շարքում, իսկ ոստիկանները` առաջին, շփոթ էր առաջացրել, թե արդյոք ո՞ր շարքի նստածներն են ահաբեկիչները:

-Ազատության մեջ հայտնվելու առաջին ամիսներին Դուք որոշել էիք մեկնել Կանադա` մշտական բնակության, ինչո՞ւ եկաք Հայաստան:

-Ընկերներիցս մեկը հրավիրեց, եւ քանի որ մինչ այդ Խորհրդային Հայաստանում չէի եղել (Արեւմտյան Հայաստանում հասցրել էի մի քանի անգամ լինել), առիթը բաց չթողեցի: Այստեղ արդեն զինված պայքարն սկսվել էր` Երասխի կռիվներն էին ընթանում: Մովսես Գորգիսյանն արդեն զոհվել էր: Ես չէի կարող թողնել ու գնալ: Արցախյան ազատամարտի տարիներին ես ծառայել եմ երկրիս` բազմաթիվ հատուկ հանձնարարություններ եմ կատարել, որոնց մասին չէի ցանկանա հիմա խոսել:

-21 տարեկանում Դուք գաղափարապես այնքան հասուն էիք, որ հանդես էիք գալիս Հայ գաղտնի բանակի կազմում: Ի՞նչ կասեք այն երիտասարդներին, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով խուսափում են զինվորական ծառայությունից:

-Ես հպարտ եմ, որ մինչեւ հայոց բանակի կազմավորումը եղել եմ նրա զինվորը, առիթ եմ ունեցել զենքով ու գաղափարով պայքարելու ազգիս համար: Ափսոս, տարիքս չի ներում, թե չէ հիմա էլ կծառայեի հայոց բանակում` անկախ Հայաստանի բանակում: Ոմանք, ցավոք, չհասկացան` ինչի համար է այս անկախությունը, որ դա չի նշանակում անհատական անկախութուն: Այստեղ ամեն մարդ իրեն մյուսներից է անկախ զգում` համարելով, թե դա է անկախությունը, ազատությունը: Բայց չէ՞ որ մենք պայքարում էինք համազգային անկախության համար:

-Վերջին շրջանում շատ են գրում, խոսում մեր զինված ուժերում տեղ գտած բացասական երեւույթների մասին` համապատասխան վերաբերմունք ձեւավորելով բանակի հանդեպ:

-Աշխարհի բոլոր բանակներում հանցագործություններ կատարվում են: Մեր բանակն էլ բացառություն չէ: Անշուշտ, դրանք կանխելու ճանապարհներ է պետք գտնել: Այստեղ իրենց դերը կարող են ունենալ նաեւ լրագրողները, լրագրողական պրոֆեսիոնալ աշխատանքը, բայց բանակն ու պետական խորհրդանիշերը քարկոծելն ամենեւին էլ ճիշտ ելք չի: Չի կարելի պառակտել սեփական ժողովրդին:

-Ի՞նչ կմաղթեք շուտով արդեն մեր 20-ամյա բանակի զինվորին:

-Յուրքանչյուր տղա պետք է հասկանա, որ ինքն անհատներին չի ծառայում, այլ իր երկրին, իր ժողովրդին, իր գաղափարներին: Ի վերջո, ամենքս ենք զինվոր մեր ամեն գործում, մենք ամենքս այս կամ այն կերպով ծառայում ենք մեր երկրին: Երանի բոլորս գիտակցեինք, որ մեր յուրաքանչյուր փոքրիկ գործով պարտավոր ենք նպաստել մեր երկրի զարգացմանը. այդպես են երկիր կառուցում: Ցավոք, հայերը Հայաստանից դուրս ամեն տեղ հայրենիք են փնտրում` մոռանալով, որ ուր էլ լինեն, նրանց օտարի պես են վերաբերվելու:

-Ձեր պայքարն ավարտվա՞ծ է:

-Այդպե՞ս է թվում: Փառք Աստծու, գաղափարակից ընկերներս բոլորն արդեն ազատության մեջ են, մենք շարունակում ենք աշխատել մեր գաղափարների հաղթանակի համար «Ուխտ Արարատի» կազմակերպության շրջանակներում:

ՆԱԻՐԱ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ