www.eter.am

Կրթություն եւ Գիտություն

ՎԱՀԵ ԱՐՍԵՆ. «ՄՏԱՎՈՐԱԿԱՆ ԲԱՌՆ ԱՐԺԵԶՐԿՎԱԾ Է»

Երեւանը` գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք: Ո՞րն է երիտասարդ գրողի անելիքը, ի՞նչ խնդիրներ ունի այսօր երիտասարդ մտավորականը, ինչո՞ւ մեր ժամանակը չի ծնում մերօրյա Չարենցներ, Սեւակներ: Իսկ գուցե ծնո՞ւմ է: Այս եւ հարակից մի շարք հարցերի շուրջ զրուցում ենք բանաստեղծ, ԵՊՀ արտասահմանյան գրականության ամբիոնի դոցենտ Վահե Արսենի (Արսենյան) հետ:


-Պարոն Արսենյան, այս տարի մեր մայրաքաղաքը հռչակվել է գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք: Որպես ժամանակակից գրող, Դուք Երեւանն իրո՞ք համարում եք այդպիսին:


-Նախ եւ առաջ Երեւանը պետք է քաղաք լինի, հետո` մայրաքաղաք եւ հետո նոր գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք: Բայց մեր քաղաքում այսօր գրողին չեն ճանաչում, «մտավորական» բառն արժեզրկված է: Երեւանը փողի ու իշխանության քաղաք է, նյութապաշտության քաղաք: Այս միջավայրում ինչպե՞ս կարող է գիրքը տեղավորվել:  Դա էլ է փուչիկ, ինչպես ամեն բան, ինչպես «Երեւանը մենք ենք», «Հայաստանը դու ես», «Իմ երգն իմ զենքն է» եւ այլն: Ես քաղաքապետարանի շենքի մոտից եմ գալիս, որտեղ մի խումբ երիտասարդներ փորձում են փրկել մի կտոր Երեւանը: Նրանք պայքարում են Մաշտոցի այգում տեղի ունեցող ծառահատումների դեմ: Եվ այն մարդկանց, ովքեր ամեն օր ինչ-ինչ լոզունգներ են տարածում եւ մեծ-մեծ խոսում են երեւանցու եւ Երեւանի մասին, նրանցից եւ ոչ մեկին չտեսա բողոքողների շարքերում: Ցավոք, այսօր քիչ չեն այն մտավորականները, ովքեր կարծում են, որ պաշտոնյայի համակրանքն ու թեւատակն ավելի լավ է, քան այգին: Տեսնում ես, թե որքանով են կապված գիրքն ու ծառը... Նաեւ նույն բաղադրությունն ունեն: 
Ցավալի է, որ հոգեւոր արժեքները մղվում են տասներորդ պլան, ժողովրդին ամեն օր ու ամեն ժամ եթերային աղբ է հրամցվում` սերիալներ, ոչինչ չասող հարցազրույցներ: Վերջերս էլ նոր բան է նկատվում. մի հաղորդման հաղորդավարուհին զրույցի է հրավիրում մյուս հաղորդման հաղորդավարին, առավոտյան ծրագրի հյուրը երեկոյան ծրագրի հաղորդավարն է, երեկոյանինը` առավոտյանը, շարունակ նույն, ոչինչ չանող ու չասող մարդիկ են: Բոլորը երգում են, պարում են, ոչ մի հեռուստաալիք ինտելեկտուալ բանավեճեր չի ծավալում, ոչ ոք լուրջ թեմաներից չի խոսում: Որովհետեւ ձեռնտու չէ հասարակության մեջ անհատների ձեւավորմանը նպաստել: Անհատը միշտ էլ վտանգ է ներկայացնում հասարակության համար, ահա թե ինչու մշտապես պայքար կա անհատի դեմ: Անհատին անգամ հասարակ ժողովուրդը չի սիրում:


-Մեր հասարակությունը, հատկապես երիտասարդությունը, կարծեք թե այլեւս նույն վերաբերմունքը չունի գրքի հանդեպ, ինչ կար տարիներ առաջ: Ո՞րն է պատճառը:


-Գիրքը մեր տանը միշտ մեծ արժեք է եղել: Ես այն երջանիկներից եմ, որ մանուկ հասակում ծննդյանս օրերին գիրք եմ նվեր ստացել ու սպասել եմ հյուրերի հեռանալուն, որ ուսումնասիրեմ-կարդամ այն:
Գիրքն ինձ համար առաջին հերթին էներգետիկ եւ ոչ թե ինֆորմացիոն կրիչ է: Ես գրում եմ մի գիրք, նրա մեջ էներգիա եմ դնում, այդ գիրքը հասնում է ընթերցողին, եւ յուրաքանչյուր ոք յուրովի` իր ընկալումներով այդ գրքի մեջ նորից էներգիա է դնում, որը դարձյալ մի մարդուց մյուսին  է փոխանցվում: Արվեստի էներգիան բավական զորեղ է, այդ էներգիան հնարավոր չէ ստանալ համացանցի կամ էլեկտրոնային գրքի միջոցով, որը կարդում ես, ըմբռնում ես ինֆորմացիան, բայց հոգեւոր նույն էներգիան չես ստանում: Ո՞վ կարող է բացատրել` ո՞րն է պատճառը, որ մենք ավելի անկեղծ աղոթում ենք հին` խնկահոտ, սեւացած պատերով եկեղեցում, երկյուղածությամբ ենք թերթում հին գիրքը: Կարծում եմ` պատճառն այն է, որ այդ հին գրքի մեջ ավելի շատ էներգիա կա, մի մարդուց մյուսին անցնելիս գիրքը երկա¯ր ճանապարհ է կտրել, հարստացել է: Բայց այսօր դա քչերին է հետաքրքրում: Ոչ մի քաղաքակիրթ երկրում դուք չեք տեսնի այսչափ ճոխ ու զեխ կյանք, ոչ մի երկրում չեք տեսնի նման ճոխ մեքենաներ, մենք կորցնում ենք հոգեւորը:


-Սա կապ ունի՞ հասարակության կրթվածության մակարդակի հետ: Մեր բուհերի տված կրթության հետ:


-Բուհը ընդամենը գիտելիք է վաճառում, եւ համոզված եմ, որ այդ անում է բարձր մակարդակով:  Դրա վառ վկայությունը ԵՊՀ-ում սովորող բազմաթիվ օտարերկյա ուսանողներն են: Ցավալի խնդիրը մասնագիտություն ստացողների անհամաչափ բաշխվածությունն է: Այստեղ արդեն պետությունն անելիք ունի, պետք է լուծի զբաղվածության խնդիրը, որպեսզի բոլորը չցանկանան դառնալ իրավաբան եւ տնտեսա•ետ, հետո էլ տաքսի վարեն: Վատ է, երբ երիտասարդությունը գյուղում ապրել, աշխատել չի ուզում, բոլորը գալիս են Երեւան, Երեւանը գերբնակեցվում է, բոլորը դառնում են իրավաբաններ եւ դիվանագետներ, այսօր արդեն մեռնող մասնագիտություններ կան: Ես, օրինակ, հաճույքով կապրեի եւ կաշխատեի գյուղում, եթե խրախուսվեր ֆերմերային մշակույթը, եթե ֆինանսավորվեր այդ ոլորտը: Այսօր Հայաստանում այնպիսի հարկային համակարգ է գործում, որի պայմաններում, բնականաբար, գյուղական երիտասարդությունը չի ցանկանա մնալ եւ ապրել գյուղում, բոլորը փախչում են գյուղից: Զավեշտ է. այն, ինչը կարելի է մեզ մոտ արտադրել, ներկրում են դրսից: Ինչո՞ւ պետք է սոխը, սխտորը, օրինակ, Պարսկաստանից ներկրվի եւ վաճառվի տեղական նույն արտադրանքից էժան:


-Իսկ ի՞նչ հարցեր է արծարծում ժամանակակից գրականությունը: Ինչո՞ւ այն հետաքրքրություն չի առաջացնում երիտասարդ ընթերցողների մոտ:


-Մարդու գոյության իմաստի որոնում. օրեցօր փոփոխվող, անկայուն աշխարհում գտնել կայունություն, գտնել հույսի ճյուղ, որից կարելի է կառչել եւ իմաստավորել սեփական կյանքը: Երիտասարդների մի մասն, իրոք, սիրում է գրականություն, հատկապես, երբ գրականությունը նրանց անկեղծորեն եւ ազնիվ ես մատուցում, եւ ամենակարեւորը, ինքդ էլ այդպես ես ապրում իրական կյանքում: Իսկ ի՞նչն է խանգարում. բազմազբաղ կենցաղն ու ժամանակի ագրեսիան, մենք չափազանց ագրեսիվ կյանքով ենք ապրում: Անընդհատ ինչ-որ բան չենք հասցնում, մարդիկ մի քանի տեղ են աշխատում ոչ թե լավ ապրելու, այլ ընդամենը գոյատեւելու համար: Այս կենցաղապատումով էլ ի¯նչ արվեստ... Եվ այդ ագրեսիան օրեցօր բազմապատկվում է: Անգամ փողոցում մենք միմյանց հայացք չենք հանդուրժում, մենք կորցրել ենք մեր հավատը: Մարդը հոգեւոր արժեք այլեւս չի որոնում, ամեն ինչ տարվում է ռոբոտացման: Այսօր հեռուստատեսությունն ու համացանցն աշխատում են ի վնաս մեր ժողովրդի, մեր կյանքում դրական լիցքերը քիչ են: Սիմֆոնիկ երաժշտությունը շատերի ուղեղում աղերս է գտնում միայն հոգեհանգստի արարողության եւ սգո օրվա հետ: Մենք անգամ ազգային արժանապատվություն չունենք, այսօրվա աճող սերնդի ներկայացուցիչը բարձրաձայնում է, թե ադրբեջանական մելիզմներն իր ականջին հաճելի են եւ անմիջապես հայտնվում է հանրայինի ուղիղ եթերում...


-Այսինքն` մտավորականը հասկացված չէ՞:


-Իսկ ի՞նչ է անում այսօրվա մտավորականը: Ժամանակին նաեւ մեր թշնամին գիտեր հայ մտավորականի արժեքն ու դերը: Հիշենք, որ 1915-ի ապրիլին Օսմանյան կայսրությունում առաջին հերթին գլխատվեց հայ մտավորականությունը: Մեր օրերում շատերը ծախվեցին, Մաշտոցի այգու հանդեպ վերաբերմունքը անփոխարինելի լակմուսի թուղթ էր ստուգելու հայ որոշ «մտավորականների» ծախվածության աստիճանը:


-Իսկ գուցե երիտասարդ սերնդի պահանջմունքնե՞րն են այլ:


-Երիտասարդ սերունդը խիստ բեւեռացված է: Ես այսօր տեսնում եմ պայքարող, Մաշտոցի այգուն տեր կանգնել ցանկացող, իր իրավունքների համար պայքարող, չծախվող երիտասարդի եւ, միեւնույն ժամանակ, «կարիերիստ», քծնող, հանուն պաշտոնի ամեն ինչի պատրաստ մարդկանց: Ահա այս հակասության մեջ  ծնվում ու շարունակվում է կյանքը, եւ ես հավատում եմ, որ այս մշտնջենական պայքարի մեջ մի օր կծնվի այն, ինչ մենք, իրոք, ուզում ենք տեսնել եւ ունենալ:

Ն.ԹՈԽՍԱՆՑ

www.eter.am

ԻՆՉՆ Է ԻՆՁ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑՆՈՒՄ

ԳԻՏԵԼԻՔ. ԿԱՊԻՏԱԼ, ՈՐԸ ՆԵՐԴՆԵԼՈԻ ՈԼՈՐՏ ՉԿԱ

Մեծերից հաճախ կարելի է լսել. «Լավ սեվորիր, որ լավ մարդ դառնաս», «Սովորիր, որ հետո ծնողներիդ երազանքներն ի կատար ածես՚» կամ «Սովորիր, որ լավ պաշտոն ունենաս»: Ինչ խոսք, իտելիքը հզոր կապիտալ է եւ միայն քոնն է, սակայն ինչքանով է այդ կապիտալը օգնում ապրել եւ գինտերվել հասարակությանը: Մի քանի ամսից մասնագետների շուկան կհամալրվի բուհերի նոր շրջանավարտ-մասնագետներով: Իսկ կհամալրվի± արդյոք: Տարիներ շարունակ հսկայական գումարներ ես վճարում կիսատ-պռատ կրթության համար եւ արդյունքում 4-5 տարի հետո սկսում ես կիսատ-պռատ ապրել: Բուհերի շրջանավարտների քանի± տոկոսն է կարողանում աշխատանք գտնել, ինչպե±ս, ի±նչ պայմաններով, ի±նչ աշխատավարձով եւ արդյոք քա±նի տոկոսն է, որ իր մասնագիտութամբ է աշխատում: Ամեն տարի տասնյակ երիտասարդներ են ընտրում ժամանանակակից դարձած իրավաբանի կամ տնտեսագետի, կամ էլ դիվանագետի մասնագիտություն, արդյոք շուկան կարիք ո±ւնի այս մասնագետների: Եվ ի±նչ սկզբունքներով են բուհերը տվյալ մասնագիտության համար կադրերի քանակ սահմանում: Սրանք հարց-խնդիրներ են, որոնք լուրջ ազդում են մեր երկրի սոցիալ-տնտեսական կյանքի վրա: Այն, որ Հայաստանի ներկայիս սոցիալ-տնտեսական պայմաններում լավ կրթություն ստանալը դեռ բավարար նախապայման չէ, որ հետո համապատասխան աշխատանք կստանաս, վաղուց արդեն գաղտնիք չէ: «Ինչ լավ էր, նախկինում, բուհն ավարտելուն պես, շրջանավարտները ապահովվում էին աշխատանքով, մասնավորապես գործուղվում էին Հայաստանի տարբեր մարզեր աշխատելու, համ աշխատանք էին ունենում համ էլ լավ հնարավորություն էր, որպեսզի շփվեին գյուղի ժողովրդի հետ, գյուղ-քաղաք կապն էր ամրապնդվում, երիտասարդ մասնագետներն իրենց հետ գյուղական միջավայր նոր մոտոցումներ, նոր շունչ էին տանում եւ այլն, իսկ հիմա փորձեք իրավաբանական ֆակուլտետն ավարտած քաղքենի, ջիպավոր մի երիտասարդի կամ էլ սեփական շպարի ծանրությունից կուչ եկած աղջիկներին ուղարկել սահմանամերձ մի գյուղում բնակիչների շահերը պաշտպանելու…՚» ,- մտահոգված է տիկին Մարինեն: Անկախ Հայաստանում սովետական ավանդույթներին կարոտելո±վ ենք ապրում: Չգիտեմ, թե որքանով է հավանության արժանանում գյուղերում աշխատելու, փորձառություն ձեռք բերելու, գումար վաստակելու, սովետական այս մոտեցումը ժամանակակից երիտասարդի կողմից, որը, դեռ մասնագետ չօծված, իրեն «ծակ պրոֆեսորի՚» տեղ է դնում, բայց մայրաքաղաքում այսօր աշխատանք գտնելը շատ-շատերի համար է գերխնդիր: Ավելին, դեռ մի բան էլ գյուղերից են Երեւան գալիս աշխատանք գտնելու: Մոդայիկ է նաեւ «գյուղ-Երեւան-արտասահման՚» տրանզիտը: Արդյունքում Երեւանը վերածվում է «խոպանի՚», իսկ գուղերը դատարկվում են: Գյուղացին հող չի մշակում, նախընտրում է ապրուստ վաստակելու ավելի դյուրին մեթոդներ, օրինակ, երթուղային տաքսու վարորդ աշխատելը. «Հողը մշակում ես, էլ չգիտես կարկուտը կջարդի բերքը, թե անձրեւաջուրը կքշի, կտանի սերմերը, սենց գոնե օրվա փողը կա, տանջանքն էլ գոնե գնատահվում ա, բնությունն էլ ա մեզ պատժում, հո դատապարտված չենք գյուղացի լինելով…»: Ցավոք, այսպես է մտածում նաեւ երիտասարդությունը եւ քիչ չեն նրանք, ովքեր մեկնում են արտագնա աշխատանքի,որ փող վաստակեն, տուն առնեն, որ իրենց աղջիկ տան, ամուսնանան: Չափազանց հայրենասերները, կամ էլ նրանք, ովքեր երկրից գնալու հնարավորություն չունեն, մնում են ծանոթ-բարեկամի հույսին, թե ով մի տեղ գործի կխցկի: Վերջերս ԱԺ նիստերից մեկում «Դաշնակցության» ներկայացուցիչները հարց էին բարձրացրել միջին աշխատավարձի սահմանված չափն ավելացնելու մասին, նրանց կարծիքով այն չպետք է լինի 60 հազար դրամից ցածր, իսկ քաղաքացիական հատուկ ծառայողներինը` 75-ից: Միանշանակ, առաջարկը մերժվել էր: Բնական է, մեր երկրի բյուջեն սեփական քաղաքացիների համար նման շռայլություններ չի կարող թույլ տալ: Եղած 30 հազարի պայմաններում չեն կարողանում մարդկանց աշխատանքով ապահովել, էլ ուր մնաց 60-70:

Ն.Հ.