www.eter.am

#21 (887) 26. 05. 11

ՆՐԱ ԱՆՈՒՆԸ ԲՈԼՈՐԻ ՇՈՒՐԹԵՐԻՆ ԷՐ

Ղարաքիլիսայի, Բաշ Ապարանի, Սարդարապատի հերոսամարտերի արդյունքում ծնվեց Հայաստանի անկախ Հանրապետությունը: Այդ օրերին բոլորի շութերին մեկ անուն էր` Արամ Մանուկյան: Արամն ամենքին տվեց հավատք` կռվի եւ դիմադրության, հույս` հաղթանակի եւ ազատության, համառություն` չմեռնելու եւ ապրելու: Այդ ճակատագրական օրերին էր, որ հնչեց Արամի հայտնի խոսքը. «Բոլոր բազուկները` դեպի աշխատանք, բոլոր կամքերը` հայրենիքի համար, բոլոր անձնվերները` պայքարի դաշտ…»: Հայաստանի Հանրապետության անդրանիկ կառավարության մեջ նա ստանձնեց ներքին գործոց եւ պարենավորման նախարարի պաշտոնը: Այդ ծանր օրերին նա ընդունակ եղավ կարգ ու կանոն պահպանել նորաստեղծ հանրապետությունում:

1998թ. հունիսի 24-ը հիշարժան օր էր: Հայոց ազգագրության եւ ազատագրական պայքարի պատմության թանգարանի աշխատակիցները հանդիպեցին հայ ժողովրդի սիրելի հերոս Արամ Մանուկյանի միակ ժառանգի` Սեդա Մանուկյանի հետ: Ի դեպ, Սեդան ապրել է Երեւանում մինչեւ 1976թ., որից հետո տեղափոխվել է Մոսկվա: Նա ամուսնացած է եղել Վարդան Մեհրաբյանի (Խանասորի Վարդան) որդու` Ռուբեն Մեհրաբյանի հետ: Արամ Մանուկյանի դուստրը մահացել է 2005-ին:

80-ամյա կինը Մոսկվայից հասել էր Սարդարապատ հատուկ առաքելությամբ. թանգարանին էր նվիրում հոր իրերը, որոնք մասունքի պես տարիներ շարունակ պահել-պահպանել էր` արծաթե բաժակակալ` «Քավոր Աղին» մակագրությամբ, թեզանիքակալներ, փողկապ, ժամացույց, լուսանկարներ: Սեդա Մանուկյանի նվիրած իրերը համալրեցին 2009թ. մայիսի 28-ին Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիր, Հայոց ազգագրության եւ ազատագրական պայքարի պատմության թանգարանի կենտրոնական եռագմբեթ դահլիճում բացված Արամ Մանուկյանի ծննդյան 130-ամյակին նվիրված ցուցադրությունը:

Արամ Մանուկյանը ծնվել է 1879թ. մարտի 19-ին: Նա զինագործի բազմանդամ ընտանիքի կրտսեր եւ սիրելի զավակն էր: Սովորում է Շուշիի Ագուլյաց ծխական դպրոցում: Արամի ուսումնառության տարիներին հայաշատ բոլոր կենտրոնների նման Շուշին եւս դարձել էր ազգային հեղափոխական գաղափարների վայր: Այստեղ էլ Արամը անդամագրվում է ՀՅ Դաշնակցությանը, դառնում տեղական խմբերի ղեկավար դեմքերից եւ զբաղվում քարոզչական-կազմակերպչական գործերով: Հեղափոխական գործունեության համար բարձր դասարանների մի խումբ աշակերտներ, այդ թվում Արամը հեռացվում են դպրոցից եւ արտաքսվում քաղաքից: Արամին հաջողվում է ընդունվել Երեւանի թեմական դպրոցը, որն ավարտելուց հետո մեկնում է Բաքու` աշխատելու: Քաղաքական կյանքի հորձանուտ ներքաշված Արամը դառնում է ՀՅԴ Բաքվի կազմակերպության ճանաչված գործիչներից մեկը: 1903թ. հունիսի 12-ին եկեղեցական գույքերի բռնագրավման մասին ցարական հրամանագրից հետո նա առաջիններից էր, որ հանդես եկավ ցարիզմի դեմ: Որոշ ժամանակ անց Արամ Մանուկյանը Բաքվից մեկնում է Գանձակ` տեղի ինքնապաշտպանական աշխատանքները կազմակերպելու նպատակով, իսկ այնուհետ գնում է Կարս: Այստեղ կարճ ժամանակում ձեռք է բերում մեծ հեղինակություն, եւ Կարսի կազմակերպությունը նրան է վստահում քարոզչական գործի ղեկավարումը: ՀՅԴ բյուրոյի առաջարկությամբ 1904թ. աշնանը մեկնում է Վան, որտեղ մնում է մինչեւ օսմանյան սահմանադրության հռչակման օրերը (1908թ.): Որոշ ժամանակով մեկնում է Ժնեւ, ապա վերադառնում Վան: Նա է ղեկավարում 1915թ. ապրիլի 7-ից մինչեւ մայիսի 6-ը տեւած Վանի հերոսական ինքնապաշտպանությունը, որը հայ ազգային-ազատագրական պայքարի փառավոր էջերից է: Այդ հերոսական գոյամարտը բորբոքվեց, երբ թուրքերն արդեն սկսել էին հայկական ջարդերը եւ նախապատրաստվում էին կոտորել Վանի ամբողջ հայությանը: Այդ պայքարը 150000-ից ավելի հայերի հնարավորություն տվեց փրկվել անխուսափելի ոչնչացումից, օրինակ ծառայեց մյուս շրջանների հայության համար: Վանում, բարեբախտաբար, կոտորած չեղավ: Ջեւդեթի ուժերը պարտվեցին, եւ 1915թ. ապրիլին Վասպուրականն ազատագրվեց: Ռուսական հրամանատարության կողմից Արամը նշանակվեց Վանի կառավարիչ:

1916-17թթ. Արամը լինում է Թիֆլիսում, մասնակցում է Ազգային բյուրոյի եւ ՀՅԴ բյուրոյի աշխատանքներին: Բայց առավելապես զբաղված էր Վասպուրականի եւ այլ շրջաններից եկած գաղթականների գործերով: Սակայն ծանր հոդացավը նրան անկողին է գցում: Արամի առողջական վիճակը գնալով վատանում է: Ընկերների պահանջով նա մեկնում է Ղրիմ` Սակիի ցեխաբուժարան, որտեղ բուժվելու հետ մեկտեղ գրում է հուշեր: Մի քանի ամիս անց ապաքինված վերադառնում է: 1917թ. մայիսի 1-ին ամուսնանում է Կատարինե Զալյանի` Ղուրդուղուլիի (Արմավիր) որբանոցի գլխավոր բժշկուհու հետ: Այդ ամուսնությունից 1918թ. հոկտեմբերին ծնվում է Արամի միակ ժառանգը` Սեդա Մանուկյանը:

1917թ. վերջին Ազգային խորհրդի կողմից Արամը` իբրեւ լիազոր ներկայացուցիչ, ուղարկվում է Երեւանի նահանգ, որտեղ դրսեւորվում է նրա արտակարգ հեղափոխական, կազմակերպչական տաղանդը:

Դժբախտաբար, Արամը երկար չապրեց: Ժողովրդի հետ անընդհատ շփումների մեջ գտնվող նախարարը 1918թ. դեկտեմբերին վարակվեց երկրում մոլեգնող բծավոր տիֆով եւ վախճանվեց 1919թ. հունվարի 29-ին: Ամբողջ Հայաստանն էր ողբում Արամի մահը: Մահվան թափորն անվերջ-անծայր էր, իսկ Արամի դագաղը այդպես էլ չդրվեց դիակառքի վրա: Նրա դին ժողովուրդն ուսամբարձ տարավ դեպի գերեզմանատուն: Նրա աճյունն ամփոփված է Թոխմախ լճի գերեզմանատանը: Աղջկա ջանքերով, նրա գերեզմանին կանգնեցված է խաչքար (հեղինակ` Գառնիկ Ամիրջանյան):

ԱՐԵՎԻԿ ՄԵԼԻՔՅԱՆ

Կարդացեք նաեւ`

ê²ð¸²ð²ä²îÆ Ðºðàê²Ø²ðî. ²Þʲðв¼àð²ÚÆÜܺðÀ

www.eter.am #21 (887) 26. 05. 11 ԱՐԹՈՒՐ ՓԱՐՍԱԴԱՆՅԱՆ. «ԵՍ ԻՄ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՍԱՀՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ԿՀԱՆՁՆԵՄ» Արթուր Փարսադանյանը Երեւանի պետական համալսարանի երկրաբանության ֆակուլտետի ուսանող էր, երբ բռնկվեց Արցախյան ազատամարտը: «Ես գնում եմ,- սա էր միակ նախադասությունը, որ ասաց դեկանատում,- ինձ կանչում են իմ հայրենի հողը, մեր զանգեզուրյան լեռները, որոնք այսօր պաշտպանության կարիք ունեն»: Դեկանը խոժոռված աչքերով նայեց ու ասաց. «Ախր ո՞ւր ես գնում, դու ուսանող ես...»: «Ես իմ քննությունները սահմաններում կհանձնեմ...»,- վճռական հնչեց պատասխանը: Թողեց ուսումը, սիրած աղջկան` իր կուրսընկերուհի Ռուզաննային, զենք վերցրեց ու մեկնեց ռազմի դաշտ: Արթուրը Հայաստանի լեռնագնացների հավաքականի անդամ էր: 1988-ին ակտիվորեն մասնակցել է Սպիտակի երկրաշարժից տուժածներին օգնություն ցուցաբերելու փրկարարական աշխատանքներին: Ազգային-ազատագրական շարժման հենց սկզբից ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերել երկրապահ ջոկատի աշխատանքներին, որի հրամանատարն էր Վազգեն Սարգսյանը: Պայքարի թեժ օրերին Արթուրը միշտ եղել է սահմանամերձ շրջաններում, մասնակցել Երասխի մարտերին: Կռվել է Գորիսի, Կոռնիձորի, Կապանի, Մեղրիի, Ագարակի մատույցներում: Երբ ադրբեջանցիները փակել էին երկաթուղին Նյուվադի գյուղի շրջանում` թույլ չտալով, որ մարդասիրական օգնությունը տեղ հասնի, Արթուրն իր ջոկատի հետ բացում է երկաթուղու ճանապարհը եւ գյուղը մաքրում ադրբեջանցիներից: Հայաստանում խիզախի անուն վաստակած ֆիդային հատուկ հանձնարարություն ստացավ` գաղտնի բեռներ հասցնել Մեղրի-Իջեւան երթուղով: Այդ ուղին անցնում էր հարազատ տան մոտով, ու գիշերները մեկ-մեկ Արթուրն այցի էր գնում հարազատներին: Մայրը, որ վերջին շրջանում շատ հարազատներ էր կորցրել, աղոթում էր որդու հաջողության համար եւ երբեմն էլ հանդիմանում նրան համարձակության եւ անկոտրում կամքի համար` չմոռանալով շշնջալ ականջին. «Զգույշ կաց, բալա°ս, քո գործը վտանգավոր է... »: Խոստացավ հետեւել մայրական պատգամին, մոր հետ կատակեց ու ճանապարհ ընկավ: Ինչ իմանար, որ հետադարձ ճանապարհ չի լինելու: 1990 թ. հուլիսի 5-ին քսանչորս տարին նոր բոլորած երիտասարդ համալսարանականը զոհվեց մարտական հատուկ առաջադրանք կատարելիս:Մայիսի 23-ին ԵՊՀ «Վարդանանք» ռազմահայրենասիրական դաստիարակության ակումբը Արթուր Փարսադանյանին նվիրված հուշ-երեկո էր կազմակերպել: Ներկա էին Արթուրի մարտական ընկերները, կուրսընկերները, համալսարանականներ ու ուսանողներ նաեւ այլ բուհերից: Երեկոյի ընթացքում հնչեցին ռազմական եւ ազգային երգեր, ասմունք: ՆԱԻՐԱ ԹՈԽՍԱՆՑ «ՔՎԱՆՏԸ» 20 ՏԱՐԵԿԱՆ Է Օրերս ԵՊՀ կենտրոնական մասնաշենքի մեծ դահլիճում տոն էր: Այս տարի «Քվանտ» վարժարանը նշում է հիմնադրման 20-ամյա տարեդարձը: Երիտասարդ կրթական հաստատություն, որը, սակայն, կարճ ժամանակամիջոցում հասցրեց դառնալ ոչ միայն Հայաստանի առաջատար դպրոցներից մեկը, այլեւ հանրակրթության ոլորտում նորարարական-գիտական կենտրոն, որտեղ մշակվող եւ ներդրվող կրթական նոր տեխնոլոգիաների շնորհիվ ակնառու հաջողություններ են ձեռք բերվել ե°ւ կրթության ու դաստիարակության, ե°ւ որակյալ շարունակական կրթության ասպարեզներում: Դրա վառ ապացույցը նաեւ նախկին քվանտական ԵՊՀ ուսանողներն են: Իսկ այսօր արդեն «Քվանտն» առաջին եւ միակ հայկական դպրոցն է ամբողջ աշխարհում, որ դարձել է հանրակրթության ոլորտի միջազգային ամենահզոր կազմակերպության` IB-ի (International Baccalaureate) անդամ: 2011թ. սեպտեմբերին վարժարանն իր 21-րդ ուսումնական տարին կսկսի` թեւակոխելով զարգացման նոր` միջազգային փուլ: Այս ամենում, ինչպես միջոցառման ընթացքում իրենք` քվանտականները նշեցին, չափազանց մեծ է Երեւանի պետական համալսարանի դերը: «Քվանտ»-ի հիմնադիրները, իսկ սկզբնական շրջանում նաեւ մանկավարժական անձնակազմի մեծ մասը ԵՊՀ աշխատակիցներ էին, ովքեր հանրակրթական դպրոց բերեցին համալսարանական ոգին, հարաբերությունների նոր որակ, ուսուցման ժամանակակից մեթոդներ, դպրոցական գործի կազմակերպման նոր ձեւեր: Նրանցից շատերն այսօր էլ «Քվանտ»-ի առաջատար ուսուցիչներ են եւ նորարարական մտքի գեներատորներ: Միջոցառմանը ներկա էին նաեւ ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանը եւ փոխնախարար Կարինե Հարությունյանը: Նրանք ներկայացրին ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի ուղերձը եւ նախարարության կողմից պարգեւներ ու պատվոգրեր հանձնեցին մանկավարժական, գիտական բնագավառում մեծ ներդրում ունեցած քվանտականներին եւ համալսարանականներին: Վարժարանի երիտասարդ մանկավարժներն էլ, որոնցից շատերն այօր ԵՊՀ մագիստրատուրայի ուսանողներ են, պարգեւատրվեցին ԵՊՀ ՈՒԽ եւ ՈՒԳԸ շնորհակալագրերով ու մեդալներով: Միջոցառման ընթացքում իրենց երաժշտական կատարումներով տոնական տրամադրություն հաղորդեցին շնորհալի քվանտականները: ԵՊՀ լրատվության վարչություն

www.eter.am

#20 (886) 19. 05. 11

ՀԵՏԱԴԱՐՁ ՀԱՅԱՑՔ

ԱՅԴՊԵՍ ԷԼ ՉՍՈՎՈՐԵՑԻՆՔ

Թանգարանային գիշերն ու Եվրատեսիլի եզրափակիչ համերգը համընկան. մայիսի 14-ին մարդիկ շտապում էին թանգարանից թանգարան, հետո էլ Կարապի լիճ`մասնակցելու «Օրանժ» ընկերության նախաձեռնությամբ կազմակերպված եվրատեսիլյան համերգին: Ուրախալի էր, որ շատ ցուցասրահների ու թանգարանների մուտքերի մոտ հերթեր էին գոյանում, եւ ավելի ուրախալի էր, որ այդ հերթերում մեր հասակակիցներն ավելի շատ էին: Թանգարանային գիշերը առաջինն այցելեցի Երվանդ Քոչարի թանգարան: Ստիպված էի մի քանի րոպե սպասել ներս մտնելու իմ հերթին: Համոզվեցի, որ դեռ չենք սովորել հերթ կանգնել (միմյանց հրմշտելով` մարդիկ շտապում էին ներս մտնել` կարծես թանգարանը փախչելու էր), չենք սովորել ցուցանմուշներին ձեռք չտալ, չհենվել ցուցափեղկերին, չլուսանկարվել ցուցասրահներում եւ չլուսանկարել գեղարվեստի աշխատանքները… Կսովորենք: Կարեւորն այն է, որ թանգարան ենք այցելում: Այցելուների թվում եւ մեծահասակներ կային, եւ երիտասարդներ, եւ երեխաներ: 6-ամյա Անին, որի հետ ծանոթացա թանգարանում, ցուցասրահում տարածվող երաժշտության հնչյուններից ճանաչեց կոմիտասյան «Չինար ես»-ը («Շանթ» հեռուստաընկերության եղանակի տեսությունն էլ էր իր դերը խաղացել այդ գործում): «Ես սիրում եմ էդ երգը, մաման ասել ա, որ չինարի ու մի հատ աղջկա մասին ա, չինարը էդ սիրուն ծառ ա… չգիտե՞ս… վայ»,- իմ հարցերից զարմացավ Անին ու վազեց մայրիկի մոտ: Հետո տեսա, թե ինչպես Անին մայրիկի ձեռքը բռնած դիտում էր Կոմիտասի մասին թանգարանում ցուցադրվող ֆիլմը, ու մայրը նրան շշուկով ինչ-որ բաներ էր բացատրում: Ինչ լավ է, որ այդպիսի մայրիկներ կան: Այցելուների ուշադրությունը հատկապես գրավել էին Քոչարի տարածական աշխատանքները: Անին էլ հավանել էր պտտվող նկարները, չնայած ամոթխած հայացքով էր նայում Քոչարի պատկերած մերկ կանանց: Հեռվից ձեռքով արեցի Անիին ու շտապեցի հաջորդ թանգարան: Շրջեցի Գաֆէսճեան կենտրոնի բոլոր յոթ սրահներով եւ հայտնվեցի Կասկադի բարձունքում մի քանի րոպե հմայվեցի իրիկնային Երեւանով: Նկատեցի, որ Երեւանն էլ ավելի է խեղդվել շենքերի մեջ: Նայում ես բարձունքից, ու շունչդ կտրվում է: Իջնում եմ ներքեւ, քայլում եմ Կարապի լճի ուղղությամբ: Շուտով կսկսվի եվրատեսիլյան համերգը: Որոշեցի նստել խոտերի մեջ ու սպասել: Մեկ էլ` շրըխկ… Վերեւից մի գլանաձեւ ծալված թղթի կտոր ընկավ ոտքերիս մոտ: Անցնող տղաները որոշել էին «Օրանժի» գովազդային դրոշակը նետել խոտերի մեջ: Վերցրի, բաց արեցի ու «Օրանժի» հավատարիմ երկրպագուի պես (չնայած երբեք բաժանորդ չեմ եղել) սկսեցի երաժշտության ռիթմով թափահարել դրոշակը: Ամենուր` խոտերի մեջ, գետնին այդ դրոշակներն էին, պայթած փուչիկի մնացորդներ, ադիբուդի, պոլիէթիլենային տոպրակներ, թանգարանային գիշերվա բուկլետների պատառոտված թերթեր, արեւածաղկի մնացորդներ, հյութի դատարկ շշեր: Եվրատեսիլյան «բարձր» տրամադրությունը նպաստել էր, որ Կարապի լճի շրջակայքը շատ արագ աղբանոցի վերածվեր: Համերգի առաջին մասում հանդիսատեսի շաքերից ընտրված «շնորհալի» քաղաքացիները կարաոկե ռեժիմով երգում էին եվրատեսիլյան երգեր, իսկ երկրորդ մասում պետք է ելույթ ունենային տարբեր տարիների Հայաստանը Եվրատեսիլում ներկայացրած երգիչ-երգչուհիները: Այդ կատարումները չհասցրի վայելել, քանի որ շտապում էի Երեւան քաղաքի պատմության թանգարան` մասնակցելու վալսի երեկոյին: Դեռ թանգարանի մուտքին չհասած` լսելի էին Արամ Խաչատրյանի «Դիմակահանդեսի» հնչյունները… Ավարտվեց թանգարանային գիշերը, փոքրիկ տհաճությունները մոռացած, Երեւանով հմայված` քայլեցի դեպի տուն:

Ն.Հ.

www.eter.am

#20 (886) 19. 05. 11

ԻՆՉՆ Է ԻՆՁ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑՆՈՒՄ

ԼՈՒՐՋ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇԵՄԻՆ

Որքան էլ զբաղված լինեմ, միեւնույն է, միշտ էլ հեռուստացույց նայելու ժամանակ գտնում եմ: Հետեւում եմ լրատվությանը, վերլուծական թողարկումներին, մարզական լուրերին: Անկեղծ ասած, հայկական հեռուստաալիքներով ինձ հետաքրքրող ուրիշ հաղորդումներ շատ քիչ կան: Իհարկե, ոմանց դուր են գալիս տարբեր ալիքներով ցուցադրվող ձանձրալի, հաճախ նմանատիպ սցենարներով զարգացող հայկական սերիալները: Ինձ դրանք չեն գրավում: Համբերությունից հանում են նաեւ անվերջանալի թվացող գովազդները: Լավ է, որ կաբելային հեռուստատեսությունը, արբանյակային ալեհավաքները տալիս են արտասահմանյան հեռուստաալիքներ դիտելու հնարավորություն: Ճանաչողական այնքան հաղորդումներ կան:

Մեր հեռուստաալիքներից մի քանիսը ցուցադրում են արտասահմանյան հեռուստանախագծերի հայկական տարբերակները, դրանց շնորհիվ բացահայտվում են շնորհալի երաժիշներ ու պարողներ, գեղեցիկ ու հզոր ձայն ունեցող երգիչներ, բայց, միեւնույն է, եթերում պակասում են երիտասարդությանը գրավող, սուր, աշխույժ հաղորդումները: Քիչ են նաեւ մշակութային ծրագրերը: Ամիսներ առաջ այն հաճախականությունը, որով հեռարձակվում էր «Մշակույթ» հեռուստաալիքը, հանձնեցին «Շողակաթին»: Իհարկե, հատկապես մեր օրերում, երբ աղանդավորները մեր երկրում իրենց չափազանց ազատ են զգում, «Շողակաթը» պետք է հեռարձակվի, բայց ինչո՞ւ մշակութային ալիքի հաշվին:

Վերջին շրջանում ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարարությունն ու Հանրային հեռուստաընկերությունը քայլեր են անում Հ1-ի եթերում կրթական, գիտական, մշակութային, մանկապատանեկան հաղորդումների բազմազանություն ապահովելու ուղղությամբ: Հավաստիացնում են, որ այդ համագործակցությունն իր ազդեցությունը կունենա նաեւ հեռուստասերիալների բովանդակության վրա: ԿԳ նախարարը, խոսելով եթերում կրթական, գիտական բնույթի հաղորդումների բացակայության մասին, վիճակն օրհասական է համարել, հույս է հայտնել, որ ԿԳՆ-Հ1 համագործակցությունը օրինակ կլինի մյուս հեռուստաընկերությունների համար:

Մի՞թե վճռական քայլեր ձեռնարկելու, լուրջ փոփոխություններ կատարելու համար

պետք էր հապաղել այնքան, որ վիճակն օրհասական դառնար…

ԳԱՐԻԿ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

ԲՈՒՀԱԿԱՆ ԱՌՕՐՅԱՅԻՑ

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՊՐՈԴՅՈՒՍԵՐԸ` ՆՈՐ ԱՐՁԱՆԻ ԱՌԱՋԱՐԿՈՎ

Երեւանի կինոյի եւ թատրոնի պետական ինստիտուտի «Սոցիալ-մշակութային գործունեություն. արվեստի կառավարում» բաժնի ուսանողներն իրենց դասընթացի շրջանակներում հանձնարարություն են ստանում մշակելու եւ իրագործելու որեւէ նախագիծ: Երբեմն այդ ծրագրերը դուրս են գալիս զուտ ուսանողական աշխատանք լինելու շրջանակներից եւ դառնում հանրային արժեքներ: Այդպես են ծնվել Ցեղասպանության 96-րդ տարելիցին նվիրված գրական, երաժշտական, պարային «Չինար ես, կեռանալ մի» (պրոդյուսեր` Ս.Սանոյան) ներկայացումը, նարդի խաղացողի արձանը Մոսկովյան պուրակում (պրոդյուսեր` «Կուրաժ» ինթերթայնմենթ), «Բեռնելով կյանքս» ֆիլմը (պրոդյուսր` Գ.Հայրապետյան) եւ այլ ուսանողական աշխատանքներ: Այսպիսի մի նախագիծ է նաեւ նույն բաժնի ուսանող Ղուկաս Մադոյանի ծրագիրը: Դեռ փոքրուց նա շատ էր սիրում շախմատ խաղալ: «Հայաստանը շախմատային երկիր է, մենք շախմատի շատ մեծ վարպետներ ունենք, որոնց ամբողջ աշխարհն է ճանաչում ու մեծարում, բայց, ահա, մեր շախմատային հսկաների կարեւոր հաղթանակները հավերժացնող քանդակի պակաս Երեւանը զգում է- ասում է երիտասարդ պրոդյուսերը:- Շուտով կլրանա շախմատի աշխարհի չեմպիոն Տիգրան Պետրոսյանի միջազգային գրոսմայստեր դառնալու 60-ամյակը: Հենց այս առիթով մի միտք հղացա` Երեւանի որեւէ անկյունում պուրակ ստեղծել, որտեղ կտեղադրվի շախմատային արձանախումբ: Քանդակն իրենից շախմատային տախտակ է ներկայացնելու: Դրա վրա հորիզոնական ուղղությամբ կանգնեցված մարդահասակ ֆիգուրները կունենան ճիշտ այն դասավորությունը, որը հաղթանակ բերեց Տիգրան Պետրոսյանին: Իսկ մյուս վանդակների վրա կփորագրվեն հայկական շախմատի պատմության նշանավոր տարեթվերն ու փաստերը: Արձանի շուրջը կստեղծվի կանաչ գոտի, որտեղ քաղաքացիների ինտելեկտուալ հանգստի համար կապահովվեն անհրաժեշտ պայմաններ. կտեղադրվեն քարե սեղաններ շախմատային տախտակի տեսքով, որոնց վրա մարդիկ կարող են շախմատ խաղալ, կկազմակերպվեն շախմատային միջոցառումներ եւ այլն»: Սակայն Ղուկասի այս նախագիծը դեռ թղթի վրա է: Ընկերների հետ միասին ֆինանսական աջակիցներ են փնտրում, որոնք կհամաձայնեն օգնել Երեւանում եւս մի գեղեցիկ պուրակ ստեղծելու երիտասարդական այս նախաձեռնությանը:

Ն.Հ.

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

SORRY, ԲԱՅՑ ВООБЩЕ -ТО ՏԵՆՑ ՃԻՇՏ ՉԻ

Երթուղայինի մեջ մի աղջիկ պատահաբար կանգնեց ոտքիս: Նա արագորեն hետ քաշեց ոտքը եւ շփոթված, առանց մտածելու ասաց. «Վայ, sorry»: «Ոչինչ, ոչինչ»,- պատասխանեցի ես, բայց մտածեցի` ինչո՞ւ sorry, ոչ թե` կներես…

Նույն երթուղայինում ամբողջ ճանապարհին լսում էի երկու աղջիկների ոգեւորված զրույցը. «Օքեյ, չեմ խոսի հետը, բայց դե մեկ ա ինքը շատ սուիթ ֆեյս (ասել է թե` անուշիկ դեմք) ունի»:

Անորոշ լեզվով տարատեսակ զրույցներ կարելի է լսել տարբեր վայրերում: Այս «լեզվով» մեծ մասամբ խոսում են 12-25 տարեկանները: Տարիներ առաջ շատ էին խոսում «ռուսահայերենի» խառնուրդով: Ես փորձում էի դա բացատրել ծնողների ազդեցությամբ, քանի որ մեր ծնողները ծնվել-մեծացել են Սովետական Միությունում, որտեղ ռուսերենի իմացությունը ցանկալի էր, պարտադիր եւ գուցե թե ոմանց համար համարվում էր կրթված, ուսյալ լինելու չափանիշ: Հիմա էլ անգլերե՞նը: Փորձեցի զրուցել մի քանի աղջիկների հետ, որոնք հաճախ են օգտագործում ok, sorry, welcome, thank’s բառերը: Ոմանք մեղքը բարդեցին համացանցի վրա, որտեղ շփումը հիմնականում օտարալեզու է: Ոմանք ասացին, որ այդ կերպ նրանք ավելի գիտակ են երեւում. շրջապատը հասկանում է, որ նրանք անգլերեն գիտեն: Մի քանիսն էլ բացատրեցին, որ նոր են վերադարձել արտերկրից եւ այդ բառերը դեռ դուրս չեն նետել իրենց բառապաշարից:

Առանց այն էլ գրական հայերենով քչերն են խոսում: Ոչ միայն փողոցում, այլեւ դպրոցում, բուհում, հեռուստաեթերում գեղեցիկ ու ճիշտ հայերեն խոսքը գրեթե բացակայում է: Հիմա էլ տարածվում է այս անգլառուսահայերենը: Առանց այն էլ համացանցում միմյանց հետ շփելիս կամ «sms»-ներ ուղարկելիս շատ հաճախ մեսրոպյան տառերի փոխարեն գրում ենք լատինատառ` մոռանալով ուղղագրության, կետադրության մասին: Ժամանակը չէ՞ վերջ տալու օտարամոլությանը: Չապականենք մեր լեզուն այլազան sorry-ներով, привет -ներով ու ok-ներով:

ԷՄՄԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

ԻՆՉՆ Է ԻՆՁ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑՆՈՒՄ

ԹԱՆԿԱՑՈՒՄՆԵՐ ՈՄԱՆՑ ՔՄԱՀԱՃՈՒՅՔՈՎ

Հայաստանյան շուկայում կրկին թանկացումներ են:Արաբական աշխարհում տիրող հեղափոխական իրադարձությունների հետեւանքով թանկացան նավթն ու բենզինը, սուրճն ու կակաոն: Այս ամենն անմիջապես անդրադարձավ մեր խանութներում այդ ապրանքների գների վրա: Օրինաչափություն է դարձել. համաշխարհային շուկայում գներն իջնելուց հետո էլ Հայաստանում շարունակում են թանկացած ապրանքները վաճառել նույն գնով: Անգամ տեսել եմ այնպիսի խանութներ, որոնցում եթե հայտարարված զեղչերի ընթացքում տվյալ ապրանքը չի վաճառվում, զեղչերից հետո կրկին վաճառում են նախկին գնով: Սակայն առարկայական պատճառներով պայմանավորված թանկացումներից բացի Հայաստանում, տարբեր մարդկանց քմահաճույքով, հիմնականում տոների նախօրյակին կարող են բարձրանալ այդ պահին մեծ պահանջարկ վայելող ապրանքների գները: Բոլորս ենք հիշում, թե ինչպես Նոր տարվա շեմին խանութներից անհետացավ հավկիթը, հետո հայտնվեց միանգամայն նոր` նախորդից բարձր գնով: Մարտի 8-ին, սեպտեմբերի 1-ին ՙանսպասելիորեն՚ թանկանում են ծաղիկները: Ապրիլի 24-ին ծաղիկների գները թեպետ չէին փոխվել, բայց թերթերից մեկում կարդացի, որ օգտվելով մթությունից ծաղկավաճառները գնորդներին տվել էին թոշնած ծաղիկներ: Ծաղիկներն, այնուամենայնիվ, թանկացան, բայց` հաջորդ օրը: Այս տարի Քրիստոսի Հարության տոնը զուգադիպեց Եղեռնի զոհերի հիշատակի օրվան: Զատիկին հաջորդող երկուշաբթին մեռելոց էր: Այդ օրը ծաղիկների գները նկատելիորեն բարձր էին նախորդ օրվա գներից: Այնինչ եվրոպական շատ երկրներում նախատոնական օրերին էժանացումներ են սկսվում: Ամեն անգամ նման երեւույթի ականատես լինելով` մտածում եմ. իսկ գին թելադրող¬պարտադրողները մտածո՞ւմ են, թե որն է այս ճանապարհով հարստանալու գինը:

Ն. ԳՈՒԳՈՒԼՈՎ

www.eter.am

#19 (885) 12. 05. 11

ՍՏԱՆԱԼ ՆԱԵՎ ՍՊԱՅԱԿԱՆ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Բակալավրիատն ավարտելուց հետո ԵՊՀ ուսանողները հնարավորություն ունեն ուսումը շարունակելու եւ միաժամանակ իրենց զինվորական ծառայությունն անցկացնելու ՀՀ պաշտպանության նախարարության Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ինստիտուտում: Այստեղ նրանք ուսումը կսկսեն միանգամից 4-րդ կուրսից: Մեկամյա ուսուցումից հետո տղաները կկարողանան պայմանագիր կնքել նախարարության հետ եւ համալրել ՊՆ սպայակազմը` հետագայում աշխատելով իրենց մասնագիտությամբ: Օրեր առաջ ՀՀ պաշտպանության նախարարության` ԵՊՀ այցելած ներկայացուցիչն առաջարկել էր համալսարանական ուսանողներին այցելել ՊՆ-ին կից գործող ռազմական ինստիտուտ եւ տեղում մանրամասնորեն ծանոթանալ ուսման պայմաններին: Օրերս ԵՊՀ ՈՒԽ-ի նախաձեռնությամբ ավարտական կուրսերի մի խումբ ուսանողներ, որոնց հետաքրքրել էր այս առաջարկը, այցելել են ՊՆ: «Մեզ դիմավորեց ինստիտուտի տնօրենի առաջին տեղակալ, գնդապետ Պետրոս Աբրահամյանը: Նրա ուղեկցությամբ շրջեցինք ինստիտուտի տարածքում, ծանոթացանք գործող պայմաններին` ճաշարանից մինչեւ ննջարան»,- ասում է ԵՊՀ ՈՒԽ քարտուղար Հարություն Ազգալդյանը: Նա հավաստիացրեց, որ հետաքրքիր եւ ճանաչողական այցելությունից հետո մի քանի ուսանողներ որոշել են ուսումը շարունակել ռազմական ինստիտուտում: Միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետի ուսանող Անդրանիկ Կիրակոսյանը նրանցից մեկն է: «Ռազմական ինստիտուտում ուսումս շարունակելու գաղափարը ծնվեց, երբ փետրվար-մարտ ամիսներին պրակտիկա էի անցնում պաշտպանության նախարարությունում: Ժամանակի ընթացքում այդ միտքն ավելի ու ավելի էր հասունանում, եւ հիմա կարծես թե վերջնական որոշումն արդեն ընդունել եմ»,- ասում է Անդրանիկը:

Ն.Հ.

www.eter.am

#19 (885) 05. 05. 11

ՀԱՍՄԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ. «ԼՈՒՐՋ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԼԻՆԵՆ ՀԵՌՈՒՍՏԱԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԱՐԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ»

ՀՀ անկախության 20-ամյա հոբելյանին ընդառաջ, ԵՊՀ ՈՒԽ-ի նախաձեռնությամբ ուսանողների հետ պարբերաբար հանդիպում են ՀՀ պետական տարբեր գերատեսչությունների ներկայացուցիչներ: Համալսարանական այս հանդիպումների շարքը կեզրափակվի սեպտեմբեր ամսին ՀՀ նախագահ, ԵՊՀ խորհրդի նախագահ Սերժ Սարգսյանի այցով: Առաջինը մայր բուհ այցելեց մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը: Հանդիպման ժամանակ հնչեցին բազմազան ու բազմաբնույթ հարցեր: Մի խումբ ուսանողներ անհանգստացած էին, թե ինչու Մայիսի 9-ի կապակցությամբ հայկական հեռուստաընկերությունները չցուցադրեցին հաղթանակին նվիրված գեղարվեստական կամ փաստավավերագրական ոչ մի նոր ֆիլմ: «Շատ ուրախ եմ, որ մեր երիտասարդներն այդ ամենը նկատում են: Այդ խնդիրն այսօր իսկապես գոյություն ունի: Վստահաբար կարող եմ ասել, որ ֆիլմեր ստեղծվում են, մասնավորապես` փաստավավերագրական: Առաջիկայում լուրջ փոփոխություններ կլինեն հեռուստաընկերությունների վարած քաղաքականության մեջ: Համապատասխան քարոզչություն ծավալելու անհրաժեշտության մասին վերջերս զրուցեցինք նաեւ ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի հետ»,- նշեց Հասմիկ Պողոսյանը: Ուսանողները խոսեցին նաեւ հայկական հեռուստաընկերությունների եթերում ցուցադրվող սերիալների մասին: Նախարարը պարզաբանեց, որ հնարավոր չէ արգելել նման սերիալներ նկարահանելը եւ բոլոր նրանց, ում դուր չի գալիս, առաջարկեց պարզապես չդիտել:

Հանդիպման ընթացքում ԵՊՀ մշակույթի կենտրոնի տնօրեն Կարինե Դավթյանը ներկայացրեց կենտրոնի գործունեությունը: Նախարարն առաջարկեց կազմակերպել համալսարանական մշակույթի օր, նաեւ հրավիրեց ուսանողներին` իրենց ուշագրավ առաջարկները ներկայացնել նախարարություն` դրանք քննարկելու, ընթացք տալու նպատակով:

ԵՊՀ լրատվության վարչություն

www.eter.am

#18 (884) 05. 05. 11

ԵՐԲ ԵՍ ՈՒՍԱՆՈՂ ԷԻ...

ԵՐՎԱՆԴ ՄԱՆԱՐՅԱՆ. «ՀԱՅ ԶԻՆՎՈՐԸ ՓՐԿԵՑ ԿԻԵՎԸ»

Ծնվել եմ Իրանում` դերասանների ընտանիքում: Ծնողներս իրանահայ թատրոնի հիմնադիրներից են եղել: Պապս` Հակոբ Գեղամյանը, աշուղ Ջիվանու գործընկերն էր: Իրանահայությունը շատ կապված էր հայրենիքի հետ: Կային մի քանի երիտասարդական կառույցներ, որոնք սփյուռքահայ համայնքում միշտ աչքի էին ընկնում իրենց ազգային գաղափարներով, գործունեությամբ: Ես դրանցից մեկի` «Մշակույթ» միության հիմնադիրներից էի: Հայտնի էր ՀՅԴ-ի հիմնած «Արարատ» երիտասարդական կառույցը, որը Իրանում մինչեւ հիմա գործում է: Ի տարբե

րություն մեզ` նրանք դեմ էին Խորհրդային Հայաստանին, բայց մենք Խորհրդային Միության կազմում եղող Հայաստանն ընդունում էինք:

Բայց եւ բոլորս էլ ապրում էինք մի երազանքով` ստեղծել, ունենալ մեր երկիրը, ապրել մեր հողի վրա: Ահա այս նպատակով էր, որ 1946 թվականի մայիսի 13-ին 10 մտերիմ ընկերներիս հետ եկա Հայաստան: Մեր խմբում էին հայ թատրոնի նվիրյալ Զարե Տեր-Կարապետյանը, երգիչ Հովհաննես Բադալյանը եւ այլք: Հորս երդվել էի, որ թատրոնի հետ կապ չեմ ունենա, որ դերասան չեմ դառնա: Ծնողներս իրենց ողջ կյանքը թատրոնին նվիրելուց հետո համարում էին, որ դա ծանր ասպարեզ է, եւ հայրս չէր ցանկանում, որ ես եւս այդ ուղին շարունակեմ, այնինչ հետագայում ես էլ, եղբայրս էլ` Արմանը, դարձանք թատրոնի ու կինոյի աշխարհի մարդիկ: Ես եկա եւ ընդունվեցի Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետ:

Այդ ժամանակ համալսարանում ուսանողական թատերական խմբակ էր գործում: Խնդրագրով դիմեցի ռեկտոր ակադեմիկոս Հրաչիկ Բունիաթյանին: Նա սիրով համաձայնեց ու ասաց, որ պետք է սպասեմ` մինչեւ թատրոնի պարապմունքները սկսվեն: Ամեն օր մտնում էի նրա աշխատասենյակ ու հետաքրքրվում, իսկ թատրոնի բացումը հետաձգվում էր. ամառային արձակուրդի շրջան էր, պետք է սպասեինք մինչեւ դասերի սկսվելը: Բունիաթյանը զգաց, որ անհամբեր եմ, մի օր էլ, երբ հերթական անգամ գնացել էի համալսարան` հետաքրքրվելու թատրոնի աշխատանքներով, վերցրեց լսափողը, զանգահարեց Վավիկ

Վարդանյանին, խոսեց նրա հետ, ներկայացրեց ինձ եւ ուղարկեց նրա մոտ: Հետո իմացա, որ Վավիկ Վարդանյանը թատերական ինստիտուտի ռեկտորն է, եւ Բունիաթյանն ինձ թատերական ինստիտուտ է ուղարկել: Այդպես բանասեր դառնալու փոխարեն դրժեցի հորս տված խոստումս եւ մտա թատերական աշխարհ: Թեպետ հետպատերազմյան դժվար տարիներն էին, բայց Հայաստանում զարթոնք էր ապրում կրթությունը, մշակույթը: Կյանքը եռում էր: Այդ պայմաններում Վավիկ Վարդանյանի ջանքերով կազմավորվում էր թատերական ինստիտուտը: Բնական է, որ կուրսի մեծ մասը պատերազմից զորացրված տղաներ էին:

Գալիս էին ռազմաճակատից, պատմում գերմանացի գերիների մասին, խոսում իրենց քաջագործություններից: Նրանց մեջ իր մեծախոսությամբ աչքի էր ընկնում գյումրեցի մեր կուրսընկեր Ստեփան Մարտիրոսյանը: Ասում էր, թե Կիեւն ինքն է փրկել կործանումից: Բնական է` չէինք հավատում: Ինստիտուտն ավարտելուց հետո էլ ամբողջ Հայաստանում խոսում էին նրա մասին: Ուկրաինական մամուլը նույնպես գրել էր, թե ինչպես գերմանացիները Կիեւը լքելուց առաջ մետրոն ականապատել էին: Եվ Ստեփան Մարտիրոսյան անունով մի հայ զինվոր իր կյանքը վտանգելով կանխել էր Կիեւի կործանումը: Այնպես որ, Ստեփանը չէր չափազանցնում:

Իմ կուրսընկերներից էր Ռուբեն Մարտիրոսյանը:

Նա «Նահապետ» ֆիլմում մարմնավորում է Նահապետի քավորին, որ բերում է Արտամետի խնձորների կորիզները: Նա «01-99», «Քաջ Նազար» ֆիլմերի ռեժիսոր Ամասի Մարտիրոսյանի որդին էր: Ի դեպ, «01-99»-ի սցենարիստներն իմ լավագույն ընկերներն էին` Հայկ Վարդանյանն ու Զարե Տեր-Կարապետյանը: Այդ տարիներին մեզ հետ էր սովորում նաեւ Լեւոն Հախվերդյանը: Հիանալի դասախոսական կազմ կար թատերականում` Վարդան Աճեմյան, Լեւոն Քալանթար, Արմեն Գուլակյան, դասախոսներ էին հրավիրվում Մոսկվայից` Ջիվիլեգով, Գոյան եւ այլք: Մենք մեր ժամանցի մեծ մասը կամ ինստիտուտում էինք անցկացնում, կամ Սունդուկյանի թատրոնին կից Անգլիական այգում. ընկեր-ընկերուհիներով հաճախ մասնակցում էինք այնտեղ կազմակերպվող պարի երեկոներին: Ամենաթանկ նվերը, որ միմյանց անում էինք, թատրոնի տոմսն էր: Երեւանում այսօրվա պես ամեն քայլափոխի սրճարաններ չկային: Հայտնի էր միայն 50-ականների սկզբից այժմյան Կասկադի հարեւանությամբ գտնվող շենքերից մեկի առաջին հարկում գործող «Թեմուրանոցը», որը հայտնի էր ոչ միայն իր տապակած կարտոֆիլով ու նրբերշիկով, այլեւ ավազի մեջ եփվող իր սուրճով: Իհարկե, հիմա երիտասարդներն ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն: Պետք է այդ ամենից ճիշտ օգտվել: Շատ եմ հավանում մեր այսօրվա երիտասարդությանը: Իհարկե, լավի կողքին վատը կա, եւ, ցավոք, այսօր այդ վատն ավելի շատ է երեւում, բայց եթե մի քիչ ուշադիր նայենք, լավերը մեծամասնություն են կազմում: Հիանալի ուսանողներ ունենք կոնսերվատորիայում, թատերական ինստիտուտում, համալսարանում:

Նորից անդրադառնանք իմ ուսանողական տարիներին: Ավարտական աշխատանքիս թեման Մոլիերի «Տարտյուֆն» էր` առաջին լուրջ փորձս թատրոնում, ռեժիսորական գործում, որը բավական լավ գնահատվեց հանձնաժողովի կողմից: Ավարտելուց հետո ես միառժամանակ աշխատեցի Գ.Սունդուկյանի անվան թատրոնում` որպես Աճեմյանի ասիստենտ: Այնուհետ տեղափոխվեցի այն ժամանակ երկար տարիներ չգործող տիկնիկային թատրոն` որպես գլխավոր ռեժիսոր: Վերաբացեցինք ու սկսեցինք աշխատել: Ավելի ուշ տեղափոխվեցի Գորիսի պետական թատրոն: Երկար տարիներ աշխատեցի Գորիսում: Հենց այդ տարիներին էր, որ եղբայրս` Արման Մանարյանը, որոշել էր որպես դիպլոմային աշխատանք նկարահանել «Տժվժիկ» ֆիլմը: Մորս խորհրդով, Արմանը եկավ Գորիս, գրադարանից վերցրինք Ատրպետի համանուն ստեղծագործությունը, ամբողջ գիշեր աշխատեցի: Առավոտյան «Տժվժիկի» սցենարն արդեն պատրաստ էր:

Ուսանողական տարիների ընկերներիս հետ մտերմությունը շարունակվել է երկար-երկար: Շատերն արդեն չկան, նրանց մասին հիշողություններն օգնում են ապրել ու աշխատել:

Գրի առավ ՆԱԻՐԱ ԹՈԽՍԱՆՑԸ

Լուսանկարներում` 2. ուսանողական ընկերներով, 3. Մանարյանների ընտանիքը